O investigador e docente realizou desde a súa ambición interpretativa, profunda e insaciable unha valiosa contribución ao coñecemento de Galicia e a súa realidade sociocultural

Carmelo Lisón nun acto público no ano 2017.

Un artigo de ENRIQUE COUCEIRO DOMÍNGUEZ

A contrafío da estrondosa marusía sociosanitaria e informativa da pandemia do coronavirus, o pasado 17 de marzo faleceu caladamente en Madrid Carmelo Lisón Tolosana, antropólogo aragonés que foi principal introdutor e promotor da antropoloxía social e cultural en España, nos planos teórico e práctico. Licenciado en Historia pola Universidade de Zaragoza en 1957, cursou estudos de antropoloxía en Oxford da man de investigadores de relevancia mundial como Evans-Pritchard, Godfrey Lienhardt e Mary Douglas, doutorándose en Antropoloxía social e cultural en 1963. Máis adiante, se doutoró en Filosofía e Letras pola Universidade Complutense de Madrid. Foi así mesmo académico de número da Real Academia das Ciencias Morales e Políticas, Honorary Fellow do Real Instituto Antropolóxico de Gran Bretaña e Irlanda, e Premio Aragón ás Ciencias Sociais e Humanas, así como doutor honoris causa pola Universidade de Bordeus.

Desde o punto de vista da súa carreira académica, desenvolveu a súa docencia en diferentes universidades, principalmente como catedrático na Universidade Complutense de Madrid, onde fundou o departamento de Antropoloxía social. Desde esta institución, así como desde os incontables simposios, xornadas, cursos e seminarios que organizou ano a ano -Santander, Casa de Velázquez, Jaca, Sigüenza entre outros-, o seu labor docente e impulsora dunha antropoloxía interpretativa cimentada no método de campo estimulou e tutelou incansablemente o desenvolvemento das carreiras investigadoras de boa parte dos antropólogos españois de distintas xeracións que nos honramos co seu maxisterio. Tamén resulta reseñable a súa ampla proxección internacional, tendo impartido clases como profesor invitado, entre outras, nas universidades de Sussex, Mánchester, Roma, Sorbona, Florida, Cornell, Edimburgo, Campinas (Sao Paulo), Santiago de Chile, Quito, así como noutras de Tailandia , China Xapón. O seu rico legado bibliográfico, etnográfico e investigador presérvase para o futuro nos fondos da Fundación Lisón-Donald, que nos últimos anos da súa vida estableceu no seu pobo natal, a Puebla de Alfindén (Zaragoza). 

Recoñecemento desde Galicia

É pertinente, máis que en calquera outro lugar, consignar aquí e agora, en Galicia , o recoñecemento definitivo á vida e obra de Carmelo Lisón, pois o sustento e matriz da súa inxente achega teórica (foi autor ou coordinador de máis de 43 títulos, así como de 124 artigos e capítulos en libros colectivos) e da súa mestría metodolóxica arraigan nesta terra e a ela débense. En correspondencia a esta consagración investigadora, foi merecedor da concesión da Medalla de Prata de Galicia no 2005. O seu infatigable quefacer etnográfico contextualizado e ambición interpretativa, profunda e insaciable, resultaron na autoría da investigación antropolóxica máis exhaustiva, humanisticamente relevante -a escala española e internacional-, máis implacablemente baseada en sistemáticas colectas empíricas de traballo de campo, e extensa e prolixa en tempos, lugares e fenomenoloxía simbólico-moral, de cantas se realizaron acerca da cultura galega e, nesta, da condición humana.

A máis duradeira, intensa e fervorosa inmersión na realidade sociocultural das aldeas e comarcas galegas acometeuna a principios dos sesenta, cando puxo en práctica sobre o terreo unha empresa etnográfica hercúlea, colaborada pola súa muller Julia H. Donald (quen lle facía ver as cousas tamén desde outro punto de vista), en pos do estudo, mediante a observación participante e o diálogo mantido con miles de interlocutores veciños de centos de aldeas, das particularidades e modalidades da sociabilidad e morada cultural galegas. Analizou os ámbitos, patróns e referentes de socialización e identificación moral da poboación; as súas dinámicas de integración, identidade e conflito; as súas formas de herdanza e ideoloxía da casa; as nocións, valores e emocións sobre a natureza humana; os temores, esperanzas e aporías implicados en determinadas categorías humanas e imaxinarias da vida galega tradicional (veciño, bruxa, sabia, meiga, arresponsador e outras moitas); ou as configuracións mentais sobre o valor, a persoa, a transcendencia colectiva e a realidade que transmiten as narrativas.

Froito desta investigación, e das desenvolvidas ao longo de posteriores estancias en Galicia que se alargan intermitentemente ao longo de cinco décadas -entre as que cabe resaltar a consagrada durante máis dunha década á romaría do Corpiño-, temos o privilexio de contar cun corpus de máis de catorce textos dedicados á cultura galega; especialmente os once volumes progresivamente editados entre 1974 e o 2016, en sériea Antropoloxía cultural de Galicia. Aínda que estas investigacións nos desvelan as configuracións humanas dunha Galicia tradicional que foi vixente ata un recente pasado, sen dúbida tamén o fan dunha que vén séndoo, aínda, nunha parte fundamental das súas actuais estruturas e esquemas vinculativos, identitarios e mentais. Descanse en paz.

Enrique Couceiro Domínguez.
Departamento de Humanidades Universidade da Coruña

[Imaxe: TONI GALAN/EFE – fonte: http://www.lavozdegalicia.es]