Este sábado 12 de maio cúmprense cen anos do nacemento do gran cineasta valenciano

El cineasta Luis Berlanga

O cineasta Luis Berlanga

Escrito por JOSÉ LUIS LOSA

Luis García Berlanga non é só un dos dous ou tres cineurgos maiores da historia do noso cine. A súa obra configura a quintaesencia dun imaxinario español: o da natureza caótica, o da coralidad onde o pícaro mete man entre os poderosos, o da convivencia sardónica co pracer e coa morte. Un constructo tan abafador no seu estrondo que sitúa a Berlanga, máis aló da pantalla, á altura de Quevedo ou de Val, como autor esencial para entender como fomos e como somos. Ou como nos deixaron ser.

É certo que o universo Berlanga está cronoloxicamente aferrado ao século XX español e, de modo singular, á España negra do franquismo e ás luces e sombras da Transición. Apenas dúas películas –A boutique Tamaño natural, respectivas coproducións con Arxentina e Francia- non atan o seu destino a ese retablo ibérico que Berlanga compuxo como todo o contrario a un tableau vivant en forma de sindiós. Falo desa arte da coralidad made in Berlanga, os xa lendarios planos secuencia onde se arracima un descabelado e enlouquecedor sanedrín de personaxes en primeiro plano, e en segunda e ata terceira fila, cada un cos seus diálogos que se sobrepoñen. E é preciso aguzar o oído porque ás veces a frase máis lapidaria dispáraa un personaxe de aparencia irrelevante, de esguello e case fóra de plano. Este caos é o cabalo de Troia co cal Berlanga e os seus subversiones babélicas escapáronse das mans á censura como humor líquido e feroz.

Nunha conversación con Berlanga para La Voz de Galicia, pouco despois da estrea de Mouros e cristiáns no verán do 88, intereseime moito por como deixaba fluír aqueles diálogos sobrepostos. Pregunteille por unha secuencia daquela película recente, na cal Luis Ciges interpretaba a un político oportunista que, con tal de chupar cámara, tiña que desplumar unha ave e -en anticipo visionario do universo masterchef– estenderse en frases farfulladas, cada vez menos audibles, ao redor de como aderezaba e horneaba o pato. Berlanga ría contándome aquel desvarío: «Deixamos a Ciges que seguise largando varios minutos. E quedaron alí, como metraxe sen positivar, unha sarta de disparates. O que di é cada vez máis inusitado. Acaba falando de zoofilia».

Luis Ciges é un deses rostros berlanguianos imprescindibles. Seguro que o lembrarán como o servente que fai tándem bizarro con José Luis López Vázquez, o fillo do marqués de Leguineche, na triloxía Nacional. Moito máis alá diso, Ciges compartiu con Berlanga un episodio dantesco das biografías de ambos: o seu enrolamento na División Azul para mellorar as situacións familiares despois da guerra, incómoda para Berlanga, abertamente tráxica para Ciges. Naquela entrevista contoume Berlanga que con Ciges chegou ata Leningrado: «No verán, a 55 graos baixo cero. Iso si, non había tanques».

A censura, ¿onde está?

Despois de que a censura afectase a BenvidoMr. Marshall e esnaquizase Os xoves, milagre, entra na categoría de misterio o como Berlanga puido coarlle ao réxime franquista, así dunha tacada, dúas cargas de profundidade como Plácido e, sobre todo, O verdugo. A primeira, unha parodia descarnada da caridade nacionalcatólica que ía chamarse Sente un pobre á súa mesa. E a outra, un tragicómico zum sobre a pena de morte estreada en Venecia en agosto de 1963, o ano de Grimau. E o mesmo mes do garrote vil para os anarquistas Granados e Delgado. ¿Que sucedeu para que Berlanga non fose fulminado despois daquilo? Nada sobre iso conta a moi decepcionante biografía berlanguiana de Miguel Ángel Villena. Aínda non lin pero soa inmellorable a recentemente editada Furia española de José Luis Castro de Paz e Santos Zunzunegui, dous tomos e un DVD que prometen ser o estudo definitivo sobre o mestre valenciano.

Xunto a esas dúas cimas da causticidad en branco e negro, eu confeso a miña absoluta devoción dentro do universo Berlanga pola triloxía Nacional. Ninguén contou mellor o tardofranquismo e a transición política -sen outra pretensión historicista que a da farsa- que a familia Leguineche. As cacerías para conseguidores, o vello púbico de Bárbara Rey coleccionado en frasquito monárquico.

E ese irrepetible dueto de buddy movie españolísima do marqués de Leguineche «and son» coa irrupción no cine dun ilustre do teatro como Luis Escobar case eclipsando ao xigante José Luis López Vázquez. Como un don Corleone de Carlos Arniches. E os porteiros automáticos de Saza, reconvertidos en sanitarios para o remake de Todos ao cárcere, a maior gloria do tardofelipismo. E Rafael Azcona. E o totum revolutum que é o noso século XX contado polo gran ácrata español.

 

[Fonte: http://www.lavozdegalicia.es]