Archives des articles tagués Carvalho Calero

Les diferències entre una llengua i una altra, o entre dialectes, sovint responen més a criteris polítics que no pas a criteris lingüístics.

Escrit per Víctor Bargiela

Aprenent de Lingüista a la Universitat de Barcelona. Membre del Grup de Lingüistes per la Diversitat

Una varietat estàndard és una varietat artificial que s’elabora per als usos formals d’una llengua. A través de la planificació lingüística, aquesta varietat s’estén al conjunt de la població mitjançant el sistema educatiu o els mitjans de comunicació. Aquesta varietat estàndard pot tenir orígens diversos, tot i que sempre acostuma a estar relacionada amb jerarquies de poder econòmic i social. Per exemple, la varietat estàndard de l’anglès britànic, la Received Pronunciation, pren com a base l’anglès parlat per les famílies benestants del sud d’Anglaterra educades en internats privats. El castellà, en canvi, fins fa poc prenia com a estàndard la parla de les classes cultes d’una regió concreta: el nord de Castella. Altres varietats estàndard permeten cert grau de flexibilitat, com és el cas del català o de l’euskara batua (basc unificat), una barreja dels dialectes bascos amb una forta influència del guipuscoà, que és el dialecte central.

Aquest tipus de processos d’estandardització reafirmen el poder de les classes benestants, ja que s’acostuma a discriminar els parlants de les varietats més allunyades de la varietat parlada als mitjans de comunicació. Així, dialectes com l’andalús són considerats socialment com a menys prestigiosos. Totes aquestes connotacions són estrictament socials i sorgeixen d’unes relacions de poder determinades, ja que la llengua per si sola no reflecteix cap condició social.

La difusió d’un estàndard lingüístic unificat en el marc d’un estat-nació comporta el trencament del continu dialectal en les fronteres polítiques. En els territoris de llengües romàniques, amb excepció de fronteres naturals (muntanyes, rius, llacs…), cada poble és capaç d’entendre la llengua del poble veí. Quan aquests continus es trenquen perquè els veïns tendeixen a parlar com als mitjans de comunicació, perdem la comprensió amb els territoris més propers.

Per tota la franja occidental de la península Ibèrica s’estenen un conjunt de dialectes descendents del galaicoportuguès medieval. Segons l’escriptor portuguès José Saramago, les diferències més notables no es trobarien a banda i banda del Minho –que separa Galícia i Portugal–, sinó a banda i banda del Duero, a l’alçada de la ciutat de Porto. La diferència entre gallec i portuguès actualment la marca una frontera política: a Verín (Ourense) hi parlen gallec, mentre que a Chaves (Portugal) hi parlen portuguès, tot i que són dues viles que estan a 25 km l’una de l’altra i tenen un parlar molt semblant que comparteix gran part del lèxic, gramàtica i fins i tot fonètica, sobretot entre la gent gran.

El 1983 la Xunta de Galícia va publicar el Decreto de Normativización da Lingua Galega, que oferia un estàndard escrit oficial per a la llengua gallega. Aquest decret, conegut com a Decreto Filgueira, no va quedar lliure de polèmica; és un decret fruit d’anys de tensions i lluites entre dos corrents: els isolacionistes o autonomistes i els reintegracionistes o lusistes. Aquestes dues vessants només qüestionen la manera com s’ha d’arribar a la varietat estàndard.

Els isolacionistes es concentraven al voltant de l’Instituto da Lingua Galega, un institut de recerca creat per la Universitat de Santiago de Compostela el 1971 i dirigit per Constantino García, un dialectòleg asturià. Prenien l’ortografia castellana per a descriure les parles de la Galícia autonòmica, com si es tractés d’una llengua àgrafa, és a dir, una llengua sense tradició escrita.

D’altra banda, els reintegracionistes se situaven al voltant de la figura de Carvalho Calero, el primer catedràtic de llengua gallega. Basaven la seva normativa ortogràfica en la història de l’idioma prèvia als Séculos escuros―l’equivalent gallec al terme català «Decadència», que vol descriure el període de castellanització d’entre els segles XIV i XVIII. Volien una normativa convergent amb la portuguesa que permetés la intel·ligibilitat escrita completa amb el conjunt de la lusofonia, amb més de 270 milions de parlants, tot respectant les particularitats de la llengua oral de Galícia.

Carvalho Calero

Si a Santander escriuen igual que a Cadis i a Milà igual que a Nàpols, ¿Per què no poden escriure de la mateixa manera a Ferrol i a Faro? Això és el que defensen els reintegracionistes, ja que creuen que és l’única manera de salvar la llengua pròpia de Galícia. Una escriptura comuna afavoriria la intercomprensió amb la lusofonia, reforçaria els llaços socials i econòmics amb Portugal i dotaria el gallec de prestigi social i de molta més presència –només cal pensar en tots aquells articles que estan etiquetats en portuguès i castellà però no en català o basc.

El gallec es troba submergit en procés de substitució lingüística. Tot i que el 86% de la població gallega afirma poder parlar el gallec, la transmissió de la llengua de pares a fills és equiparable al retrocés lingüístic accelerat de la Catalunya Nord: cada vegada són menys els pares gallegoparlants que decideixen parlar en gallec als fills, molt lluny de les dades enregistrades a Andorra, al Principat o a les Illes Balears. A Galícia hi ha una situació clara de diglòssia: el gallec s’empra per als usos íntims i informals, mentre que el castellà ocupa els usos formals com la feina o la universitat.

La Real Academia Galega és la institució encarregada de la normativització de la llengua gallega i es pressuposava imparcial davant del conflicte lingüístic, ja que en formaven part tant reintegracionistes com isolacionistes. El 1971 va publicar unes normes basades en la història de l’idioma, confluents cap al portuguès. El 1980 es van acordar unes normes ortogràfiques de consens entre reintegracionistes i isolacionistes, que permetia solucions dobles per tal de satisfer tothom. El 1981 es van celebrar eleccions al Parlament de Galícia i va començar a governar Alianza Popular amb Filgueira Valverde com a conseller de cultura de la Xunta de Galicia. Amb la jubilació de Carvalho Calero, el 1982 es van imposar les propostes ortogràfiques de l’Instituto da Lingua Galega, tot desatenent l’opinió d’un sector majoritari afí a Carvalho Calero. Segons Filgueira Valverde, aquestes normes comunes a l’ortografia espanyola havien d’afavorir l’aprenentatge del castellà als nens gallegoparlants.

Tot plegat, és fàcil de veure que les diferències entre una llengua i una altra, o entre dialectes, sovint responen més a criteris polítics que no pas a criteris lingüístics. Des de la lingüística podem determinar que dues llengües estan emparentades i fins i tot podem calcular la intel·ligibilitat mútua –que és del 96% entre el gallec i el portuguès–, però són les motivacions polítiques les que afirmen rotundament que el gallec i el portuguès són dues llengües diferents o, fins i tot, que el català i el valencià no tenen res a veure. Com deia en Saim Inayatullah a l’article de l’abril de l’any passat: «la política mana per sobre dels criteris lingüístics a l’hora de delimitar les llengües».

Grup de Lingüistes per la Diversitat

 

[Font: http://www.nuvol.com]

En La Voz de Galicia defendeu máis usos do galego e o reintegracionismo

Ricardo Carvalho Calero na toma de posesión, en 1972, da Cátedra de Lingua e Literatura Galega da USC

Ricardo Carvalho Calero na toma de posesión, en 1972, da Cátedra de Lingua e Literatura Galega da USC.

Escrito por JOEL GÓMEZ

«Se queremos de verdade que o galego viva, temos que facé-lo viver todas as vivéncias da sociedade actual. Non só as vivéncias estéticas […], tamén as vivéncias do uso coloquial, do uso comercial, do uso notarial, do uso administrativo, do uso relixioso e do uso político. A língua galega ten que ser a língua normal dos galegos». Así o defendía Ricardo Carvalho Calero no artigo O uso do galego para todo, en La Voz de Galicia, o 22 de marzo de 1981. Coincidía, con máis de 39 anos de adianto, coa principal idea con que a Real Academia Galega honrou a súa memoria hai uns días en Santiago, no acto das Letras Galegas: reclamar máis usos para o idioma.

Ese, e o reintegracionismo galego-portugués, foron as súas principais teses en máis dun cento de artigos neste xornal. Insistiu en que gañar usos para a lingua era o «máis urxente», cando comezaba a andar a autonomía; porque «non se trata dun idioma puramente doméstico, condenado a non asobardar endexamais as fronteiras do país, senón, como temos visto, do segundo romance máis falado, pois non é senón unha modalidade do galego-portugués, extendido pola superfície do globo».

Ricardo Carvalho Calero na toma de posesión, en 1972, da Cátedra de Lingua e Literatura Galega da USC

 Dous dous artigos de Carvalho Calero en La Voz sobre a cuestión dá lingua

A ortografía que utilizaba nese artigo (facé-lo, viver, próprio…) era a promovida pola Xunta, publicada o 17 de maio de 1980, elaborada e asinada por una comisión presidida por Carvalho, con ampla unanimidade, segundo el mesmo publicou. Ofrecía diversas posibilidades e abría camiño para a reintegración, que el amparaba en Castelao e na tradición galeguista. Esa proposta foi substituída por outra, do Instituto da Lingua Galega e a Real Academia Galega, de 1982, publicada en abril de 1983 no «decreto Filgueira [Valverde]» como el o denominou.

Carvalho continuou na mesma liña e na que sería a última década da súa vida reiterou de moi diversas maneiras nestas páxinas as súas teses e estratexias para solucionar O problema da língua, título doutro artigo, do 31 de decembro de 1977, onde xa indicaba: «A sensatez aconsella cada día unha conducta que se axeite aos problemas de cada día. Non podemos fincar os xionllos resignadamente perante a historia, mais non se pode rectificar a historia senón partindo da historia mesma» e apelaba a «unha concordia, siquera ortográfica» na liña do galego-portugués.

Os principais artigos de Carvalho sobre a lingua comezan en 1972, cando gañou a cátedra de Galego na USC. Dese ano son Perfil histórico do galegoLingua e Literatura GalegaO castelán en Galicia, Galego e castelánGalego e portuguésO galego, unha língua e Perfil xeográfico do galego, onde reivindica a dignidade do idioma e reclama xa máis usos, aínda no franquismo.

En 1975 publica Ortografía galega e Galego-Portugués ou Galego-Castelán: e O galego desenfreado en 1976, onde asume con decisión a reintegración galego-portuguesa, e así até o final. O obxectivo das súas propostas será conseguir Un galego rendível, é dicer, económico e competitivo, título dun artigo do 19 de novembro de 1987; continuado cunha serie sobre política lingüística.

Unha escola filolóxica que procura a proxección internacional do idioma

O legado reintegracionista de Carvalho foi asumido por personalidades da política, o empresariado, a literatura ou diversos ámbitos da ciencia galega. Tamén se mantén unha escola filolóxica que procura a proxección internacional a través da Comunidade de Países de Língua Portuguesa (CPLP). Entre os máis recentes exemplos están o volume colectivo Portugal e(m) nós. Contributos para a compreensãou do relacionamento cultural galego-português, editado pola Universidade do Minho (Braga), de Elías Torres (decano de Filoloxía da USC), Roberto Samartín (da Universidade da Coruña) e outros especialistas do Grupo Galabra; ou o Dicionário de Zoologia, de Carlos Garrido (docente da Universidade de Vigo), que publicou en catro linguas a Universidade de Sãou Paulo (Brasil).

 

[Fonte: http://www.lavozdegalicia.es]

 

Escrito por Ramón Nicolás

Ricardo Carvalho Calero

Ferrol, a minha terra (selección de Xosé María Dobarro; ilustracións de Calros Silvar)

Embora, Ferrol, 48 páxinas, 12 €, 2020

Aínda no ano Carvalho Calero recibo este pequeno libriño no que o profesor Dobarro selecciona e introduce brevemente un grupo de poemas, acompañados por ilustracións debidas a Calros Silvar, que se centran tematicamente nas alusións que Carvalho distribuíu a Ferrol en diversos libros.

Editado con elegancia, Ferrol, a minha terra, incorpora un total de dezaoito poemas reproducidos tal e como foron publicados ou escritos orixinalmente. Gran parte deles proveñen dun caderno mecanografado datado en 1944 e titulado O trebo das catro follas que o propio Carvalho deixou nas mans da profesora Carmen Blanco, quen o publicou, en 1996, en Moenia. Revista Lucense de Lingüística e Literatura.

Tres poemas máis publicáronse por vez primeira nas páxinas da revista pontevedresa Sonata Gallega en 1949 e os dous que completan a entrega -« Ferrol 1916 » e [Cruzando a ría]- pertencen aos seus últimos libros.

Unha excelente oportunidade, a meu ver, para percorrer ese universo que recrea e constrúe a infancia e outras épocas do profesor ferrolán que van desde os sinxelos textos iniciais e de filiación neo-popularista e paisaxística até outros máis propios da madurez creativa onde a presenza de topónimos ou, no seu caso, dunha visión reflexiva sobre o paso do tempo, remiten aos territorios evocados polo poeta: Laraxe, Cadavás, Magalofes, San Mamede, Limodre, Perlío, Esteiro, Curuxeiras, Balón, Reboredo e, xaora, a propia cidade de Ferrol.

Unha fermosa iniciativa cuxo interese vai, evidentemente, máis aló do puramente local. Parabéns por levala a cabo.

 

 

[Fonte: cadernodacritica.wordpress.com]

Un método de José R. Pichel calcula a distancia entre as diferentes linguas

JOSE RAMON PICHEL Y PAULO GAMALLO

José Ramon Pichel e Paulo Gamallo

 

Un artigo de JOEL GÓMEZ

Os estudos sociolingüísticos, de dialectología, ou sobre a historia e evolución das linguas, entre outros, poden beneficiarse xa dun método elaborado polo enxeñeiro informático José Ramon Pichel, cofundador da empresa de tecnoloxías lingüísticas Imaxin SoftwareUnha ferramenta que calcula de forma automática a distancia entre as linguas, e que serve para investigar entre períodos diversos dunha mesma lingua ou entre idiomas diferentes.

Despois de traballar no método durante os últimos catro anos, Pichel sostén que se evidencia a partir dos datos como as linguas poden construírse historicamente para diverxer ou converxer con outras, «e poden dar lugar a unha lingua diferente a partir doutra, haxa ou non distancia relevante entre elas». A súa tese doutoral internacional -defendida o 29 de outubro no campus de San Sebastián, da Universidade do País Vasco- titúlase Medidas de distância entre línguas baseadas em corpus. Aplicaçãou à linguística histórica do galego, português, espanhol e inglês, e utilizouse con éxito en 44 linguas europeas, incluíndo románicas e eslavas, e incluso a aquelas máis illadas, como o vasco. Previamente publicou resultados en revistas deste campo de coñecemento de referencia internacional.

Estudou o galego e a súa relación co portugués e co castelán, e a súa situación en diversos períodos históricos. «Agora mesmo a súa distancia é moi próxima do castelán e do portugués. O galego que se aprende na escola é o factor que fai que se aproxime máis ao castelán que ao portugués», indica Pichel. Nos corpus da Idade Media e ata o século XV, a distancia entre galego e portugués é mínima. En textos de Rosalía de Castro e outros do Rexurdimento, o enxeñeiro informático explica que había bastante distancia entre o galego co castelán e co portugués «polo uso de dialectalismos, vulgarismos e a falta dun estándar culto». E hoxe «a distancia entre o galego escrito coa ortografía da Real Academia Galega e o Instituto da Lingua Galega co castelán é tan pequena que non está moi lonxe da que existe entre variedades dunha mesma lingua, como entre o castelán de España e o da Arxentina», comenta.

A través do seu método observou que hai tan pouca distancia do galego respecto do castelán e portugués, que cobra sentido a hipótese do profesor Carvalho Calero. «Carvalho tiña razón na súa hipótese do galego, o castelán e o portugués. Defendeu que ou facemos un galego con saída internacional a través do portugués, ou o castelán vai esfarelar o galego. Por iso falaba de galego-castelán ou galego-portugués, de que non hai outra alternativa». Así, agrega «denominei o corpus Carvalho, en homenaxe a Carvalho Calero porque con esta investigación, entre outros resultados, comprendemos mellor a partir de datos, a súa hipótese». O seu método foi aplicado este ano, ademais, polas universidades de Florencia e Siena para estudar o distanciamento histórico do italiano medieval.

A tese de José Pichel orientárona os docentes Iñaki Alegría, da Facultade de Enxeñería Informática de a Universidade do País Vasco, e Paulo Gamallo, vicedecano da Facultade de Filoloxía e especialista do Centro de Investigación de Tecnoloxías Intelixentes (Citius), da USC. Gamallo destaca que este método e os seus materiais están en código aberto en Internet, dispoñibles para todos os interesados a través da web GitHub. A aplicación mostra, segundo Paulo Gamallo, que «a distancia é máis pequena entre linguas que historicamente foron consideradas variantes dunha mesma. Por exemplo, o croata respecto ao bosnio e serbio, ou o serbio con respecto ao bosnio ». As tres son agora consideradas linguas diferentes, explica o profesor, a pesar de partir do serbocroata, estudada contemporaneamente como una mesma lingua pola Lingüística.

A aplicación do método de Jose Ramom Pichel, indica Gamallo, permite tamén ver como se aproximan e diferéncianse as linguas europeas, as máis afastadas e outras cun grao de relación maior. «Por exemplo, xera novos datos sobre a hipótese discutida da relación do éuscaro coas linguas caucásicas, como o xeorxiano; ou as proximidades do maltés, que é unha lingua semítica, variante do árabe, co italiano por ter moitos italianismos, e co inglés, por ser tamén esta lingua cooficial en Malta», agrega Paulo Gamallo.

A tese foi cualificada con «Sobresaliente, mención cum laude e con opción a premio extraordinario». Xulgárona un tribunal formado por Kepa Sarasola, da Universidade do País Vasco; o brasileiro Marcos Zampieri, a de o Rochester Institute of Technology de Nova York; e a profesora portuguesa Rute Costa, da Universidade Nova de Lisboa.

 

 

[Imaxe: XUAN A. ADOITAR – fonte: http://www.lavozdegalicia.es]

 

A derradeira sesión do simposio da RAG abordou o esforzo do autor por pensar e estudar o galego

Ricardo Carvalho Calero na toma de posesión, en 1972, da Cátedra de Lingua e Literatura Galega da USC

Ricardo Carvalho Calero na toma de posesión, en 1972, dá cátedra de lingua e literatura galegas dá USC.

Día das Letras Galegas honra en Ricardo Carvalho Calero non só a un escritor dunha ampla e variada obra, senón tamén a unha das persoas que máis pensou, estudou e defendeu o idioma. Esta última faceta, a de lingüista, é a que centrou a derradeira sesión do simposio que nas catro últimas semanas lle dedicou a Real Academia Galega ao autor de libros fundamentais para o idioma e o defensor de importantes teses que non estiveron exentas de discusión e polémica.

A directora da Sección de Lingua da RAGRosario Álvarez, actuou como moderadora das intervencións arredor das ideas lingüísticas de Carvalho, que definiu como «cambiantes ao longo do tempo», dende unha primeira etapa, cando accede ao posto de profesor universitario, á final, «marcada polo reintegracionismo, afastado do ideario inicial compartido polos seus compañeiros de xeración». Da análise desa primeira etapa ocupouse o académico Henrique Monteagudo, quen abordou o labor de Carvalho como filólogo entre 1950 e 1971 no contexto do grupo da editorial Galaxia e as súas intervencións decisivas na Universidade -no curso 1965/1966 converteuse no primeiro profesor de lingua e literatura galegas- e na propia RAG. Ademais de fixar o canon clásico das letras coa súa Historia da literatura galega contemporáneaCarvalho fixo o «esforzo titánico» de redactar nun tempo récord a Gramática elemental del gallego común, na que defendía «un sistema lingüístico autónomo, unha lingua nacional» e que foi un manual «utilísimo e indispensable para a aprendizaxe dos rudimentos gramaticais do idioma».

Pola súa banda, o profesor e investigador Serafín Alonso Pintos afondou no modelo de galego desa Gramática, onde se establece «un sutil e criterioso diálogo coa tradición do galego escrito literario». A cuarta edición de 1974 é a máis completa dende o punto de vista científico e nela Carvalho reafírmase «na teoría e na práctica que trazara para o galego literario en 1966». «O seu modelo de galego común, que nun camiño de ida e volta figura agora na gramática co aval da RAG, segue a coincidir co de máis emprego na época. Esta convención, con todo, resultaba cuestionada daquela, entre outros, por quen defendían que os galegos e galegas debiamos tomar o portugués como lingua única de usos cultos e tamén por quen postulaba que aquel modelo de galego literario resultaba artificialmente distante da fala espontánea», explicou.

A derradeira edición da Gramática, de 1979, xa recolle os cambios no pensamento lingüístico de Carvalho, máis próximo xa á ortografía portuguesa. Esa evolución foi analizada por Eduardo Maragoto, presidente da Associaçom Galega da Língua. Xa en 1975 escribira os primeiros de moitos artigos, publicados en La Voz, nos que defendía unha ortografía converxente co portugués. Así, sen ser o único inspirador, Carvalho converteuse «no principal pensador do novo movemento, no seu máis prestixioso divulgador e, tamén, no primeiro que levou á práctica os seus postulados ortográficos nun libro, Problemas da lingua», segundo Maragoto. «Carvalho é o gran filólogo desta corrente. El forneceu o lusismo dun corpus teórico elaborado a partir de múltiplas abordaxes», engadiu.

 

 

[Fonte: http://www.lavozdegalicia.es]

O reintegracionismo galego, ainda pouco conhecido em Portugal, luta para que o galego, língua cooficial no território da Galiza, deva convergir com o português, principalmente adotando a sua ortografia, por razões históricas e também para garantir o seu futuro. Entrevista a Eduardo Maragoto, presidente da Associação Galega da Língua.
Eduardo Maragoto.

Eduardo Maragoto

O que é o movimento reintegracionista galego?

É um movimento linguístico-cultural que pretende diluir quanto possível as fronteiras entre o galego e o português, nomeadamente aquelas que consideramos mais artificiais. O galego fala-se na Galiza, que administrativamente é uma comunidade autónoma espanhola onde esta língua é cooficial e ensinada nas escolas, só que nos dias de hoje é ensinada sem ter em conta o sistema linguístico ao qual pertence do ponto de vista da filologia, o galego-português. Por exemplo, ensina-se um modelo de galego que usa a ortografia do castelhano. Nós consideramos que esta ortografia é uma fronteira artificial que dificulta sem necessidade o contacto linguístico entre as pessoas das duas margens do rio Minho e por isso propomos deitar abaixo esse muro adotando uma ortografia essencialmente comum à portuguesa para o galego. Isto não quer dizer que nos oponhamos liminarmente ao uso da castelhana, que entendemos por motivos políticos e de outro teor, mas ela tem de ser compatível com o emprego doutra, convergente com o português.

Mas o galego e o português são a mesma língua?

Ainda que a política afastasse o galego do português de forma abrupta no final da Idade Média (o galego deixou de ser uma língua escrita durante a Idade Moderna enquanto o português continuou o seu percurso natural como língua de um reino independente), as nossas falas continuam a pertencer ao espaço linguístico galego-português de um ponto de vista histórico-filológico. Por isso, da mesma maneira que o alsaciano usa a ortografia do alemão e o quebequês a ortografia do francês, também o galego deve poder usar uma ortografia comum com o português.

E isso, para quê?

Para as pessoas portuguesas perceberem as nossas motivações, vou pôr um exemplo com o apelido do intelectual homenageado este ano pelo Dia das Letras Galegas, a nossa grande festa cultural: Ricardo Carvalho Calero. Hoje em dia, nas escolas galegas ensina-se que “carvalho” se escreve “carballo”, com a ortografia do castelhano. O facto de aprendermos assim esta palavra, faz com que ela sirva para nos relacionar apenas com 2.000.000 de pessoas em vez de com 250.000.000 milhões. Desta forma, com a decisão política pela qual o galego não pode usar uma escrita convergente com o português, teoricamente para as crianças não terem de aprender dois sistemas gráficos diferentes, a nossa língua perde um grande valor comunicativo, fragilizando-se ainda mais do que já está, porque as pessoas que usam uma língua têm de sentir que ela é útil em termos comunicativos, não só sentimentais. Em caso contrário, deixam de transmiti-la às seguintes gerações. Nós queremos impedir isso.

Qual é a origem do reintegracionismo e como tem mudado desde a fundação da AGAL até aos nossos dias?

O movimento reintegracionista tal e como hoje o conhecemos nasce em 1981, precisamente com a fundação da AGAL(link is external). Nesse mesmo ano, Ricardo Carvalho Calero escreve o primeiro livro da história em “galego reintegrado”, quer dizer, usando uma ortografia essencialmente portuguesa para o seu galego. Com estes dois passos começam a aplicar-se na sociedade os princípios que já tinham sido defendidos teoricamente desde muito antes.

Como já mencionei, depois da etapa medieval, na Idade Moderna, o galego-português deixou de se escrever a norte do Minho (na Galiza), enquanto que continuou no sul com o nome de português. Quando voltou a ser escrito na Galiza, no final do século XIX, a maioria de escritores e escritoras (particularmente Rosalia de Castro) usaram a ortografia castelhana para o fazerem, mas praticamente desde que isso aconteceu sempre houve autores que defenderam dar passos em relação à adoção de cada vez mais traços da ortografia portuguesa, sobretudo desde que foram descobertas as cantigas medievais que mostravam que havia um passado literário comum com Portugal. Só que, na prática, com o galego fora das escolas, isso era muito difícil de aplicar. Porém, nos anos setenta do século passado, quando já se adivinhava o fim do franquismo, o debate ressurgiu com força. O galego iria ser ensinado nas escolas, de maneira que seria possível aprendê-lo com uma ortografia convergente com o português e utilizando a gramática desta língua como modelo para construir o seu padrão. Quer dizer, seria possível reintegrar o galego no seu sistema linguístico, restaurando o seu léxico e estruturas mais genuínas. Esta foi a circunstância que motivou que cada vez mais intelectuais (entre eles, o português Rodrigues Lapa) se pronunciassem a favor de mudar a ortografia castelhana do galego, que era a usada na altura, pela portuguesa.

Naquela altura, a proposta foi rejeitada pelo poder político, mas na atualidade temos a certeza de que ela será reconsiderada. Apesar de sofrer uma forte estigmatização ao longo dos anos 80 e 90, o reintegracionismo fortaleceu-se. Nisto terá tido influência a crise aguda que o galego está a sofrer em relação à sua transmissão natural às novas gerações e também a evolução das telecomunicações. Num mundo aberto hiperligado como o atual, não faz sentido continuarmos desligados do português de maneira forçosa.

Fala-nos um pouco do movimento reintegracionista galego e do trabalho que desenvolve a AGAL – Associaçom Galega da Língua.

Antes de mais, é preciso esclarecer que, considerando o conjunto da sociedade, o reintegracionismo é um movimento minoritário. Ele tem muita importância no âmbito cultural, mas que ninguém imagine que toda a gente anda a falar disso nos bares. Ora, nos meios culturais tem muita influência e uma importância crescente. É conformado por uma constelação de pessoas e associações bastante numerosa que age em áreas muito diversas. Seria impossível lembrar-se de todas, mas para fazeres uma ideia do que significa socialmente, há entidades musicais, culturais, educativas, comunicativas, políticas, etc. Para além da AGAL, vou só referir um dos projetos mais recentes: as Escolas de Ensino Galego “Semente”. Trata-se de uma rede educativa que usa o “galego internacional” (como nós chamamos ao nosso “português”) como língua veicular. Por enquanto só abrange o ensino infantil e primário nas principais cidades, mas tenho a certeza de que vai chegar longe. É a grande esperança para garantir a transmissão intergeracional do galego.

Quanto à AGAL, ela dedica-se exclusivamente a fazer penetrar o ideário reintegracionista na sociedade. Nessa missão, além de ser a mais antiga, fica mal que o diga eu, continua a ser a predominante, por volume de atividade e massa associativa. Ela desenvolve projetos muito estáveis e conhecidos do reintegracionismo: o Portal Galego da Língua(link is external), a Editora Através(link is external), cursos em Portugal e online, o consultório linguístico @emgalego… e já desenvolveu outros que entretanto estão inativos, mas que foram muito importantes na sua época: os Congressos Internacionais da Língua Galego-Portuguesa, a revista Agália ou uma livraria.

São promissoras se estiver dentro do universo da língua portuguesa, mas escassas se continuar o seu caminho isoladamente. Na atualidade, só as pessoas galeguistas têm incentivo para transmitirem o galego aos seus filhos e filhas, aliás de forma muito deficitária num ambiente de castelhanização geral. Mas o galego tem de ser interessante para toda a população. Se o reintegracionismo pudesse participar na gestão da situação, (chegará esse dia, ninguém tenha dúvida disso), as pessoas poderiam usar o seu património linguístico (o galego-português, mas também o castelhano) para se relacionarem naturalmente com dois dos universos linguísticos mais importantes do mundo.

Neste momento, como é abordado o papel da língua galega nos estabelecimentos escolares da Galiza e qual é a importância do ensino do português nestes estabelecimentos?

O galego é ensinado obrigatoriamente nas escolas. O galego oficial (com ortografia castelhana), não o reintegrado (com ortografia portuguesa) que nós propomos. Mesmo assim, ele tem muitas dificuldades, administrativas e sociais, para se tornar língua veicular nas restantes cadeiras. Para além disso, exceto em zonas predominantemente rurais, nas últimas décadas deixou de ser a “língua do recreio”, porque deixou de ser transmitido às novas gerações. Eis a razão pela qual surge uma iniciativa que já mencionei: a Semente, uma rede escolar que pretende contornar essa situação. Em relação ao português, ele é lecionado nas Escolas Oficiais de Idiomas das cidades (ensino para adultos), mas no ensino primário e secundário, apesar da Lei Paz Andrade, apenas é ensinado em muito poucos estabelecimentos de ensino de forma optativa.

Como pode contribuir a língua portuguesa para a Galiza?

Nos dias de hoje poucas pessoas defensoras do galego têm dúvida de que é urgente que o português chegue ao ensino na Galiza. Para já, é um recurso desaproveitado pelos galegos e galegas de um ponto de vista sociocultural e económico. Até a direita galega, tradicionalmente desinteressada nesta questão, foi capaz de ver isso quando avançou com a Lei Paz Andrade. Por outro lado, seria vital para o próprio galego, que escamba para o castelhano a grande velocidade, para reforçar a sua estrutura interna. O contacto com o português permitiria a revalorização do léxico e das estruturas genuínas galegas. Repara, quando eu era criança, os adultos costumavam usar o verbo “brincar” com o mesmo valor que tem em português. Hoje, só três décadas depois, quase toda a gente usa só “jogar” com esse valor, como em castelhano, mesmo nos livros infantis editados para ensinar galego às crianças. Qual foi o problema? A desconexão do português. A língua portuguesa tem de ser ensinada, ouvida e lida na Galiza. É a única forma que eu vejo nos dias de hoje para parar essa deriva.

Qual é a importância de Carvalho Calero para o universo da Lusofonia?

Carvalho é um dos intelectuais galegos mais importantes do século XX, para muitas pessoas o mais importante com muita diferença. Ensaísta, poeta, romancista, crítico literário, linguista. Ele foi tudo para a nossa cultura. E também foi o primeiro que escreveu um livro usando uma ortografia essencialmente comum à portuguesa para o galego. Só isso já justificaria ele ser mencionado nas escolas portuguesas, mas é que ele também foi um imprescindível na defesa das liberdades, primeiro quando Franco se levantou contra a República e depois quando a opção de usar uma ortografia comum com a portuguesa foi excluída pelo novo poder político pós-franquista. Essa é a razão de ter sofrido prisão e ostracismo durante praticamente toda a sua vida adulta. Tenho pena de que não pudesse completar o seu desejo de redigir a parte galega da gramática luso-brasileira de Celso Cunha e Lindley Cintra, pois os três morreram ao pouco tempo de idearem o projeto. Quando a Galiza fizer parte da lusofonia, linguística e institucionalmente (esse momento acabará por acontecer, tenho a certeza), Carvalho Calero será dos autores mais celebrados da nossa língua, à altura de Leite de Vasconcelos ou Rodrigues Lapa.

A Lei Paz Andrade, aprovada por unidade pelo Parlamento galego em 2014, praticamente não saiu do papel. O que falta para a impulsionar? 

Quero dizer que a direita não se tenha movidoA situação do galego é tão crítica e a necessidade de aplicar políticas reintegracionistas tão evidente que até a direita política se deslocou timidamente para as nossas posições. Daí que fosse possível a aprovação da Lei Paz Andrade por unanimidade, como dizes. Esta lei pretende tirar proveito dos vínculos linguístico-culturais da Galiza com a lusofonia no ensino e nas telecomunicações, bem como fomentar a presença galega em organismos internacionais lusófonos. Porém, indo ao concreto, o nó górdio da lei que gostaríamos de desfazer de forma mais urgente encontra-se no ensino. Para ela valer realmente a pena deve servir para universalizar o ensino do português na Galiza. Isso abriria tantas portas aos galegos e galegas e à nossa cultura, que o debate linguístico que temos na atualidade já não se voltaria a colocar nos mesmos termos. A esquerda galeguista representada pelo BNG já prometeu que iria levar isso a cabo se chegasse ao poder, mas não chega. Nós achamos que se trata de um assunto estratégico que não pode depender da cor política de quem estiver no governo. Tem que avançar por consenso, sem confrontar as diferentes forças partidárias do país.

Achas que seria benéfico o ensino da língua galega no território português?

Qualquer relacionamento que implique mostrar-nos como realmente somos é interessante e jamais devemos pôr empecilhos a esse conhecimento mútuo. Embora nós defendamos que galego e português são a mesma língua, a verdade é que na atualidade não são tratadas como tal pelas instituições, e isso também tem de ser mostrado. Ora bem, devemos ser realistas nas nossas aspirações e a necessidade desse ensino em Portugal não é comparável à que agora mesmo existe de que o português seja ensinado nas escolas galegas. Em termos estritamente linguísticos, o português é estável e o galego extremamente frágil e está muito castelhanizado. É o segunda que precisa de reforço do primeiro para não continuar a escorregar para o castelhano e não o contrário. Depois, em termos práticos, também devemos ser realistas. O português abre portas económicas e socioculturais à população galega que o galego não está em condições de abrir às pessoas portuguesas na Galiza, onde por essa razão elas usam normalmente o castelhano.

Como podem os portugueses ajudar no processo de normalização linguística da Galiza e qual achas que deveria ser o papel da Galiza na CPLP?

Esta entrevista é um bom começo. Nos últimos anos temos notado cada vez mais interesse na questão linguística galega, quer por parte de pessoas portuguesas quer por parte de pessoas brasileiras. Dar a conhecer o nosso caso em meios como este facilita que as pessoas vindas da Galiza sejam reconhecidas como galegas em Portugal, e isso é muito importante para a nossa “autoestima” cultural. Por outro lado, chegado o momento, acho que a opinião pública portuguesa vai ser fundamental exigindo o direito da Galiza a pertencer à CPLP em vez de outros países, como a Guiné Equatorial, que nada têm a ver com a lusofonia de um ponto de vista linguístico e cultural. Quanto ao papel da Galiza na CPLP, lembra que o velho reino da Galiza é o berço do galego-português que falava D. Afonso Henriques antes de o reino de Portugal começar a dar os primeiros passos. Não achas que o berço da língua portuguesa deveria ter um papel no principal organismo dos países de língua portuguesa?


Entrevista de Diego Garcia a Eduardo Maragoto, presidente da AGAL – Associação Galega da Língua 

 

[ Imagem: Nós Televisión – fonte: http://www.esquerda.net]

Si enlacer ses amis ou sa famille fait du bien, étreindre des arbres, pour capter leur énergie, est tout aussi bénéfique. Cela a d’ailleurs été prouvé scientifiquement.

Écrit par TIFFANY SALES

En 2011, le livre « Blinded by Science » (« Aveuglé par la science » en français) de Matthew Silverstone a démontré par des centaines d’études validées scientifiquement que la sylvothérapie pouvaient améliorer de nombreux problèmes de santé notamment liés aux maladies mentales. Une discipline officiellement reconnue au Japon qui consiste à se ressourcer grâce aux arbres en captant leur énergie. Ou à prendre un « bain de forêt », comme le disent si bien les Japonais.

La sylvothérapie qui possède donc un statut officiel, permet en effet d’améliorer le niveau de concentration, le temps de réaction, soulager les maux de tête, diminuer la sévérité du Trouble de Déficit de l’Attention avec ou sans hyperactivité (TDAH) ou encore chasser la dépression.

Gérante d’un centre de soin énergétique à Embourg, dans la province de Liège, Catherine Jeukens, confie à RTL qu’après avoir embrassé un arbre « on se sent mieux sur le plan physique, énergétique et émotionnel. Cela apporte un renforcement des fonctions immunitaires. L’humeur est un peu mieux régulée donc c’est très bon pour les personnes un peu dépressives. Cela permet aussi de lutter contre le vieillissement prématuré des cellules. Embrasser un arbre peut par ailleurs aider les enfants à se concentrer. Il y a vraiment beaucoup d’effets bénéfiques ».

Des propriétés vibratoires

Contrairement à ce que l’on pourrait croire, Silverstone certifie que ce ne sont pas les espaces verts qui nous procurent du bien-être, mais les propriétés vibratoires des arbres et des plantes.

En effet, notre corps très sensible aux différentes vibrations peut complètement changer de comportement biologique au contact de celles-ci. Une expérience a par exemple mis en évidence que si on boit un verre d’eau traité avec une vibration de 10Hz, le taux de coagulation sanguine change immédiatement après avoir bu l’eau. Les arbres affecteraient les hommes de la même manière.

De nombreuses études citées dans ce livre prouvent également que les enfants qui interagissent de manière directe avec les arbres montrent une nette amélioration psychologique et physiologique en termes de santé et de bien-être.

Si cette théorie semble farfelue, d’autres l’ont pourtant édictée bien avant. Pour les taoïstes, les arbres et les plantes sont capables d’absorber les fréquences de la lumière mais aussi celles de l’énergie. Selon eux, ce serait parce que les arbres ne bougent pas qu’ils savent absorber l’énergie de la terre.

Dans une autre école de pensée qui s’aligne avec cette théorie, le maître taoïste Mantak Chia apprend à ses élèves à méditer avec les arbres. Il en est convaincu, en alignant son corps avec l’aura d’un arbre, on peut transformer l’énergie malade et négative du corps en énergie positive.

Il ne vous reste donc plus qu’à trouver votre arbre, il se chargera du reste !

 

 

 

[Source : http://www.lesoir.be]

A celebración incluirá a observación da estrela da poeta

Cartel da campaña a prol de bautizar unha estrela co nome de Rosalía. AGRUPACIÓN ASTRONÓMICA ÍO

Por X.F.

A celebración este mércores (20.00 horas) do cabodano do pasamento de Rosalía de Castro, na súa casa museo da Matanza en Padrón, propón un programa no que conflúen a poesía, a música e a astronomía. Un recital, unha actuación e a observación da estrela que leva o nome da poeta forman parte da conmemoración dos 135 anos pasados do día no que finou a autora. O acto organizado pola Fundación Rosalía terá como condutora á escritora Elvira Ribeiro e intervirán Xosé Luís Axeitos, director da revista de estudos rosalianos Follas NovasCarme Hermida, amiga da Casa de Rosalía; Martin Pawley, promotor da iniciativa Estrela Rosalía, e o presidente da fundación, Anxo Angueira. No recital poético participarán Cándido Duro, Antón Blanco e Noelia Gómez, mentres que a música correrá a cargo de Carmen Dor. Por último, ás 23.30 horas, está programada a observación da estrela, en colaboración coa Agrupación Astronómica Ío. A fundación recomenda levar prismáticos e Angueira confía en que «o tempo acompañe» (a previsión de MeteoGalicia para Padrón é de ceos despexados).

Angueira tamén explica que os actos seguirán as normas e recomendacións sanitarias para evitar contaxios de coronavirus, pero como o espazo será o xardín poderán distribuírse as cadeiras de xeito que se respecten as medidas de distanciamento. Porén, a pandemia si afectou á publicación de Follas Novas, cuxo cuarto número apenas puido presentarse. Un número que ademais de homenaxear a Rosalía, no fondo e na forma, tamén lembra a Ricardo Carvalho Calero -«Un gran estudoso da súa obra e a súa figura», segundo Angueira-, con diversos artigos sobre o autor homenaxeado este ano co Día das Letras.

A aparición dunha carta inédita de Rosalía a José Villaamil, as escritoras nas orixes do Rexurdimento e o filme Contou Rosalía, entre outros contidos, forman parte das máis de duascentas páxinas da publicación, que remata cunha reflexión de Angueira sobre a campaña Amigos de Rosalía. Trátase dunha iniciativa que busca a colaboración cidadá e empresarial para que a casa museo poida acometer novos proxectos, dende os de carácter máis material ata outros relacionados coa proxección internacional da obra de Rosalía. Unha campaña da que Angueira afirma que a fundación confirmou as súas boas expectativas: «Aínda onte [polo luns] fixemos catro novos amigos».

Campaña

Como tamén o presidente da institución rosaliana se entusiasma cando fala do éxito da campaña para que unha estrela leve o nome da autora. «Quedou moi claro que Rosalía é un emblema para a nosa sociedade e que conta co apoio de tanta e tanta xente. E iso que a competencia era moi forte», reflexiona. «A xente quérelle a Rosalía», resume.

Angueira tamén fará balance dos seus oito anos na presidencia da fundación, un período, que, apunta, constitúe un ciclo que se achega á necesidade de renovación: «Son oito anos e hai que facer balance. A finais de ano renovaremos os estatutos e hai que falar tamén doutras renovacións, facer balance do acadado e pensar en novos camiños para a fundación».

 

[Fonte: http://www.lavozdegalicia.es]

 

 

Aparece nun volume publicado por Souto S.A. en 1984

‘Mafalda’ en galego (1984)

Por Irene Pin

Após a entrega ás persoas e entidades patrocinadoras e  a chegada aos andeis das librarías da banda deseñada Ricardo Carvalho Calero. Coraçom de terra, editada por Demo e Através, podemos dicir que a vida do autor ferrolán xa foi feita cómic. Mais sorprendentemente esta non é a primeira aparición do intelectual nos cadriños. Como curiosidade, chegan novas á redacción de Nós Diario da súa presenza nunha folla de Mafalda, editada en 1984 en Lugo por Souto S.A. (libraría) nunha tradución ao galego de Ramón Reimunde e Xoán Ramón Díaz.

gag comeza con Mafalda reproducindo verbalmente as onomatopeas dunha arma de lume coa frase « bangbang bang« . Daquela, o pequeno Carvalho salta a escena para lle recriminar o uso da conxunción: « Que é iso de ‘e’ bang? Onde viche ti que un revólver diga ‘e’? […] Pode dicer bang bang e mesmo pung, pero nunca ‘e' ». A isto, anoxada, a moza responde revelando a identidade da figura: « a quen pode interesar-lle xogar aos vaqueiros con Don Ricardo Carvalho Calero? ».

No orixinal en español, editado para Arxentina, figuraba en troques do intelectual galego o escritor José María Pemán como autoridade académica.

[Fonte: http://www.nosdiario.gal]

  • Percursos sem roteiro 


Por Joám Lopes Facal

Entro na última versom da Lista Vermelha de espécies ameaçadas criada em 1964 pola Unión Internacional para a Conservaçom da Natureza para alertar sobre a dinámica de empobrecimento da vida no planeta. Leigo em matéria biológica, pretendo apenas ponderar a atordoante diversidade dos seres vivos e em especial essa misteriosa multidom de seres definidos por exclusom como aqueles que carecem de espinhaço; os invertebrados.

Observo que existem 2.137.939 espécies vivas contabilizadas, das quais, os presuntuosos mamíferos a que pertencemos nom passam de 6.425. As linhagens régias costumam ser contadas. Fora do discreto nicho vital que se digna acolher-nos e alçando a vista à vasta pluralidade da vida podemos contemplar quatro grandes táxons; os invertebrados com 1.501.581 espécies, as plantas, incluídas as algas, com 422.756, os evanescentes fungos e protistas com 141.275 espécies e finalmente os vertebrados com 72.327. Fazer parte da retaguarda da biosfera nom deixa de ser um chisco incómodo para mamíferos, aves, répteis, anfíbios e peixes que nos orgulhamos de possuir espinha dorsal. Mormente depois de sermos avisados de que o “nosso” planeta é um minúsculo grao de pó bailando em volta de umha estrela menor.

As 1.501.581 espécies de invertebrados, 70% da totalidade das espécies vivas, formam um continente poderoso, heterogéneo e quase inumerável ao qual apenas nos atrevemos a despachar como “aqueles que carecem de coluna vertebral”. Carecerem de espinha dorsal nom obsta para que os insectos senhoreiem o planeta com 1.053.578 espécies que os biólogos tentam inscrever na categoria taxonómica dos artrópodes, junto com os aracnídeos, os crustáceos e os miriápodes de cem pés; todos eles com exoesqueleto e apêndices articulados. E ficam fora ainda os moluscos, de corpo mole e concha protectora e os cnidários que encerram seres tam evanescentes como as medusas e tam magnificentes como os corais, capazes de construir imensas colónias calcárias que formam recifes. E ainda ficam os ominosos vermes chatos, platelmintes, ou cilíndricos, nematelmintes e outros seres inominados.

Como nomear esta opulência vital e invertebrada? Tentou-o Jean-Baptiste Lamarck, o cavaleiro naturalista que ia falecer em 1829, justo no ano em que o Capitám General Nazario Eguia abria umha carta armadilha libertária no Palácio compostelano de Santa Cruz que lhe levou umha mao. O obstinado naturalista passou os seus últimos anos (1815-1822) redigindo umha Histoire naturalle des animaux sans vertèbres em sete volumes, ditada em parte às suas filhas depois de ficar cego em 1819. Pôr ordem na mixórdia descomunal dos invertebrados foi a vocaçom vital de Lamarck desde 1801 polo menos, ano em que deu a lume o Système des animaux sans vertèbres ao qual voltou em 1806 com um Discurso sobre o mesmo tema.

A disciplina taxonómica de pôr nome a cada ser vivo é tam desmesurada e absorvente como a tarefa filológica que lhe serve de suporte. Filologia e taxonomia vam de mãos dadas nos relatos fundacionais: Génese 2:19; Havendo, pois, o Senhor Deus formado da terra todo o animal do campo, e toda a ave dos céus, os trouxe a Adão, para este ver como lhes chamaria; e tudo o que Adão chamou a toda a alma vivente, isso foi o seu nome. Relata a Bíblia de Almeida em pousado ritmo clássico.

O professor Carlos Garrido sabe-o bem: A zoologia é a ciência dos nomes é o lema com que abre o prefácio ao seu admirável Dicionário de Zoologia e sistemática dos invertebrados1 A paixom filológica é o impulso que guia a quem preside a Comissom Lingüística da Associaçom de Estudos Galegos (AEG) desde 2016 e antes a da AGAL. Abrimos o Dicionário que preside umha divisa inesperada, umha homenagem: Ao Scórpio, o acúleo de cujo cálamo instilou em nós enérgica peçonha: a cabal epifania da língua. Acúleo, acudimos ao próprio dicionário: ferrom, aguilhom com que os escorpions, scórpios afinal, injectam a sua peçonha na vítima. Belo tropo para lembrar o papel precursor de Carvalho Calero. Literatura sobre taxonomia em reverência preliminar à dupla paixom do professor. 

O ambicioso repertório impressiona, mesmo para gente imperita, eterna aprendiz de língua e ignorante de taxonomias, como é o meu caso. Os primeiros esboços do Dicionário remontam pólo que sei a outro preliminar publicado em Galiza em 1997. O actual é fruto de umha lenta destilaçom de saberes iniciada em 2015 e culminada sob patrocínio da Universidade paulistana: 5.860 professores, 92.064 estudantes, 28.498 de pós-grau em 2012. Bom lugar para um mergulho no universo invertebrado, ubíquo como os insectos, subtil ou laborioso como os subaquáticos cnidários.

Percorro o livro do A que fai referência á nervura anal dos insectos à Zygoptera, insectos também que chamam cavalinho-do-diabo em Portugal, [P], e cavalinho-do-demo na Galiza, [G]. O dicionário vai repassando [P], [B], [G] as variantes da língua intercontinental. Comprovamos a numeraçom das entradas ordenadas alfabeticamente da A à Z; Zygoptera fai o número 17.060 do Dicionário. O galego-português na sua modalidade internacional organiza a obra, em diálogo simultâneo com o castelhano, o inglês e o alemám, objecto de cadanseu índice remissivo. Um imperativo de transparência e verificabilidade inevitável num texto científico. Umha façanha à altura dos desafios desmesurados com que costuma medir-se o movimento nascido da energética peçonha reintegracionista do Scórpio. Umha homenagem também ao arquipélago plural da galaicofonia. Essa audiência a que se dirige Carlos Garrido, livre de tanta timidez provinciana como tem aferrolhado o país. É assi como apreendemos como as borboletas nocturnas que a taxonomia etiqueta como Heterocera, os portugueses e brasileiros conhecem como mariposas e também como traças [P, B], que nós conhecemos também com outros usos, som conhecidas entre nós como avelainhas [G], esses visitantes nocturnos das nossas janelas aldeãs. E aí temos o Lucanus cervus ou vaca-loura [P, G], e os apetitosos Ensis, navalhas e longueirons que demandamos na mesa portugueses, brasileiros e galegos, igual que os chocos, sibas ou xibas que enriquecem churrascadas e arrozes.

A minha amizade com Carlos Garrido á mais intensa do que longa e mais digital do que presencial; afinal foi umha ponte das palavras, cada vez menos frequentada, a que nos aproximou. Palavras vacilantes, acto falhado quase na memória social. Lapsus memoriaelapsus linguaelapsus callami. Superabundáncia denominativa e penúria neológica frente a frente. Foi o professor Garrido quem me ajudou a explorar fortalezas e debilidades de um idioma que aspira a afirmar a sua potência autónoma e solidária em duas monografias exploratórias do seu caudal expressivo libertado por fim do labirinto da estagnaçom e suplência castelhanizante. Refiro-me sobre todo a duas obras complementares: Léxico Galego: Degradaçom e Regeneraçom (2011) e O modelo lexical galego: Fundamentos de codificaçom lexical (2012). Um quadro analítico extenso e preciso para tentar separar o minério genuíno do nosso património linguístico da ganga exótica que a história foi depositando sobre ele. Foi o valioso minério o que inspirou este Dicionário, disciplinado ademais com rigor científico; língua e ciência como bagagem imprescindível para atravessar este século incerto que apenas começamos a entrever.

1 Carlos Garrido: Dicionário de Zoologia e sistemática dos invertebrados, quadrilíngue, Editora da Universidade de São Paulo, 2019, 592 páginas. 

[Fonte: http://www.praza.gal]

Centro: IES San Paio, Tui (Pontevedra)
Curso: 2019/2020

No IES San Paio de Tui quixeron homenaxear a Ricardo Carvalho Calero cun orixinal alfabeto sobre el e cunha completa infografía sobre o autor, en forma de liña do tempo.

Ligazóns relacionadas

[Fonte: http://www.lingua.gal]

Un artigo de Jonathan Dunne

Segundo este artigo de Chad Post, Small Stations Press vén sendo a segunda meirande editora de literatura de España en Estados Unidos durante a década 2008-2018. Cando empezamos a editar a literatura galega en inglés en 2009, só había 29 títulos galegos en inglés que saíron durante o período 1964-2008. Parecéronnos ben poucos para unha literatura de tres millóns de falantes. A finais de 2019, xa había 104 títulos galegos en inglés, un incremento de 75 títulos en once anos, dos que 46 títulos son nosos. Pódese consultar unha lista dos títulos neste enlace.

Dividimos os títulos de Small Stations en catro coleccións: narrativa adulta (Small Stations Fiction, www.smallstations.com/fiction), narrativa xuvenil (Galician Wave, www.smallstations.com/wave), clásicos da literatura galega (Galician Classics, www.smallstations.com/classics) e poesía (Small Stations Poetry, www.smallstations.com/poetry).

Editamos as primeiras edicións en inglés dos poemarios Cantares gallegos e Follas novas de Rosalía de Castro, en tradución da poeta canadense Erín Moure. Cantares gallegos saíu por vez primeira en 1863, a súa edición inglesa non ata 2013 – 150 anos despois! En total, editamos a obra de 29 escritoras e escritores galegos en tradución de 9 tradutoras e tradutores, e con ilustracións de 7 ilustradoras e ilustradores. Editamos a obra de autoras como Marilar Aleixandre, Fina Casalderrey, Agustín Fernández Paz, Paco Martín, Marina Mayoral, Teresa Moure, Xavier Queipo, Manuel Rivas, Anxos Sumai e Suso de Toro. Este ano temos previsto sacar dez títulos máis de autoras inéditas en inglés como son An Alfaya, Marica Campo, Francisco Castro, Pedro Feijoo, Iria Misa, Xelís de Toro e Martín Veiga.

Para algúns destes libros recibimos as axudas á tradución que outorga a Xunta de Galicia. A xente pensa que estas axudas son para a editorial, pero débense pagar integramente á persoa tradutora da obra. De feito, a editorial recibe só o 45% da axuda de antemán, debe anticipar o resto ao pagar á persoa tradutora e esperar ata que o proxecto se aprobe para cobrar o 55% restante (que pode ser varios meses ou incluso un ano despois). A editorial funciona como banco de crédito, neste sentido.

A tarefa que outorgaba a Xunta de Galicia era de 25-50 euros/páxina ata 2012, pero en 2013 esta tarefa baixou a 20 euros/páxina, que está por debaixo da tarefa recomendada pola Asociación de Tradutoras do Reino Unido (£95/1.000 palabras, aproximadamente 25 euros/páxina). Con esta tarefa, a persoa tradutora só vai poder sobrevivir, non vai poder aforrar. A persoa tradutora tense que manter nunha permanente tensión – só cobra mentres traduce, en canto deixa de facelo non cobra nada. Non conta con seguridade social, pensión, vacacións pagadas.

E nos anos 2013, 2014 e 2019, a Xunta de Galicia chegou a outorgar para algúns dos nosos libros tarefas de 17,80, 17,52 e 15,42 euros/páxina respetivamente. Na convocatoria – por exemplo esta de 2020 – a tarefa dáse como ‘20 euros por páxina, como máximo’, o cal simplemente fixa o límite para a Xunta – debería ser unha tarefa mínima que se garante para a persoa tradutora, é dicir, ‘20 euros por páxina, como mínimo’.

Cando lle escribín á xefa do Servizo do Libro e Publicacións, Dolores Tobío Barreira, para saber que debía facer coa tarefa de 15,42 euros, a resposta foi que a editorial debía poñer a diferencia. Entón a editorial que intenta exportar a literatura galega, á parte de correr cos gastos de revisión do texto, deseño, impresión e distribución do libro, debe anticipar o 55% da axuda e suplir o déficit cando esta axuda non chega aos 20 euros/páxina.

A partir de 2018, introducíronse axudas para a tradución dos libros, ‘así como para a súa edición’, pero en 2018 non se percibiu ningunha suma adicional e en 2019 foron sumas pequenas e na metade dos casos a tarefa que se pagou pola tradución foi menos de 20 euros/páxina – o que se gañou acabouse perdendo.

Small Stations Press está basado en Bulgaria. Utilizamos o mesmo sistema de distribución ca moitas editoras do Reino Unido (como, por exemplo, Shearsman Books, editora de moitos títulos da poesía galega en inglés), é dicir print on demand ou impresión baixa demanda, o cal permite que os libros se poidan pedir e imprimir nos tres grandes mercados anglosaxóns de Estados Unidos, do Reino Unido e de Australia a través de 39.000 puntos de venda e dende calquera curruncho do mundo. Intentamos que os prezos dos nosos libros, que varían entre 10 e 18 euros, sexan accesibles.

A tradución é moi importante. É a voz propia máis alén das fronteiras dun país. A outra persoa na maioría dos casos non vai chegar a entender a cultura galega sen que haxa tradutor ou tradutora que a traduza. A tradución permite o intercambio cultural, a comprensión mutua, debería ser unha prioridade, pero moitas veces só se nos ocorre despois (e en canto deixa de ser necesaria, adoitamos esquecela). Pero é a voz do outro.

A Consellería de Cultura e Turismo da Xunta de Galicia ten unha páxina adicada ás traducións, que a día de hoxe (14 de maio de 2020) conta con cinco iniciativas:

1. as axudas á tradución que mencionei arriba;

2. a colección Galician Classics, que foron coedicións entre a Xunta de Galicia e a miña editorial, Small Stations Press, e que consta de sete títulos;

3. unha Anthology of Galician Literature-Antoloxía da literatura galega bilingüe (galego-inglés) que saíu en dous volumes (1196-1981/1981-2011) en 2010 e 2012, da que fun eu o editor e o principal tradutor;

4. un web para a literatura galega en inglés, o Portico of Galician Literature, www.galicianliterature.gal, que coordino;

5. o Obradoiro internacional de tradución poética que organiza a impulsora cultural Yolanda Castaño.

Nótase que tres das cinco iniciativas dependen directamente do meu traballo como tradutor e editor, pero en ningún momento se menciona o meu nome. O tradutor non existe.

A colección Galician Classics é unha colección magnífica – de deseño facilmente recoñecible, cunha foto da autora ou do autor na portada e a ollada da autora ou do autor no lombo do libro, para que nos atraia a atención dende o estante (e certamente é así). Na súa función de coeditora, para os catro primeiros títulos a Xunta de Galicia mercaba mil exemplares, pero a partir da edición de Nimbos en 2014 este número baixou a trescentos exemplares, o cal dificultou moito a edición de Follas novas en 2016 (cando tiven que aportar os meus propios cartos para que a edición saíse adiante e a tradutora recibise a tarefa recomendada), e a partir da edición de Ilustrísima en 2017 non se fixo ningunha outra edición. É dicir, a Xunta de Galicia terminou a súa colaboración nesta colección hai tres anos, a pesar das suxestiones que fixen ao director xeral de Políticas Culturais, Anxo Lorenzo, de sacarmos títulos como Á lus do candil de Ánxel Fole, Arredor de si de Ramón Otero Pedrayo, Tempo fósil de Pilar Pallarés (obra gañadora do Premio Nacional de Poesía) e Scórpio de Ricardo Carvalho Calero (figura que se celebra este ano no Día das letras galegas, pero do que non se pode ler ningún libro en inglés).

É unha mágoa porque esta colección, ao seren nomes máis facilmente recoñecibles (Rosalía de Castro, Álvaro Cunqueiro, Carlos Casares), tivo unha relativamente boa acepción entre o lectorado anglófono.

Namentres, a Anthology of Galician Literature-Antoloxía da literatura galega en dous volumes (1196-1981/1981-2011) tivo a particularidade de que as cento dez escolmas as fixesen as propias autoras e autores, ou persoas expertas na súa obra. O segundo volume saíu hai xa oito anos, e a meu ver non tiveron a distribución debida – podíanse dar a cada visitante estranxeiro ás institucións galegas e a participantes en eventos, conferencias e festivais organizados en Galicia, como carta de presentación. Ben sabido é que o inglés funciona como lingua intermediaria, e moitas editoras e lectoras do mundo o utilizan para acceder a textos (e culturas) aos que non terían acceso normalmente.

O web para a literatura galega en inglés, o Portico of Galician Literature, www.galicianliterature.gal, conta coa presencia virtual de corenta escritoras e escritores galegos, cunha pequena biografía, a sinopse dun libro importante e unha tradución mostra de 40-50 páxinas. Utílizase nas feiras do libro. Segundo Google Analytics, dende a súa incepción en 2012 recibiu as visitas de máis de 14.000 usuarios dun total de máis de 80 países do mundo. Sen embargo, e a pesar de que lle escribín tres correos electrónicos ao director xeral de Políticas Culturais, Anxo Lorenzo, e ao seu departamento nos meses de febreiro e marzo, a Xunta de Galicia este ano non renovou o seu interese.

É dicir, das cinco iniciativas adicadas á tradución, semella que tres pertencen ao pasado (pero mantéñense, anonimamente, na páxina web da Consellería de Cultura); as axudas á tradución e o Obradoiro que organiza Yolanda Castaño, é de esperar que continúen.

Esta é a situación que afrontamos as tradutoras e editoras da literatura galega fóra de Galicia (é dicir, as representantes da cultura galega para toda persoa que non entenda galego, que vén sendo a gran maioría da poboación do mundo).

A semana pasada (7 de maio de 2020), o conselleiro de Cultura e Turismo, Román Rodríguez, presentou un plan de reactivación dos sectores cultural e turístico (a nova está aquí, o PDF do plan aquí). A tradución mencionase na páxina 42:

“Apoio ás traducións literarias. Incremento das axudas ás empresas editoras para a realización de traducións do galego a outras linguas e doutras linguas ao galego.”

As únicas axudas que eu coñezo son as axudas á tradución que mencionei. A convocatoria de 2019 está resolta. A convocatoria de 2020 está en trámite, pero non se sabe cando se han outorgar. Se se outorgan en xullo ou agosto, como vén sendo habitual, a primeira anualidade das axudas (o 45%) pagarase este ano e a segunda anualidade (o 55%) a finais de 2021 ou principios de 2022. Aínda que se incrementen – entendo que o orzamento será maior e se outorgarán máis axudas, pero coa mesma tarefa de 20 euros/páxina (que está fixada na convocatoria ‘como máximo’, pero que pode ser menos) – ¿que axuda nos dá nesta situación difícil que afrontamos? Cando, á vez, parece que se cancelaron os proxectos Galician Classics e Portico of Galician Literature, e a Anthology of Galician Literature foi editada hai xa varios anos.

Levo vinculado coa cultura galega trinta anos. Traducín obras de Manuel Rivas que están editadas por Penguin Random House. Editei e traducín un suplemento de Contemporary Galician Poets para a revista da Poetry Society británica, a máis prestixiosa revista de poesía do Reino Unido, Poetry Review en 2010. Este suplemento foi enviado en papel aos domicilios das 4.000 subscritoras e subscritores da revista e segue dispoñible na páxina web da revista para calquera que queira descargalo.

Dende hai trinta anos, fixen un esforzo tremendo para que a literatura galega – e, por tanto, a cultura galega – saíse máis alá das súas fronteiras lingüísticas, esforzo que non recibiu ningún recoñecemento oficial por parte das institucións galegas e que nin merece mención do meu nome na páxina web da Xunta de Galicia que está adicada ás traducións.

O que necesitamos é un apoio para promover os nosos títulos, unha política de promoción. Veño dende 2009 reclamando a creación dunha Oficina de Tradución cun orzamento anual de entre 60.000 e 120.000 euros (o Consello da Cultura Galega, que ten un apartado de ‘Acción Exterior’, conta cun orzamento anual de 2.800.000 euros, segundo este artigo de Galicia Press) que se adique a promover os títulos galegos noutros idiomas, a establecer contactos cos axentes culturais dos países de chegada (librarías, bibliotecas, xornalistas, etc.), a organizar actos, a poñer anuncios en revistas relevantes, incluso a organizar un premio de tradución para premiar o labor da persoa tradutora e realzar a obra gañadora. Hai un montón de actividades que se podían levar a cabo para que as traducións entrasen con máis facilidade no mercado de chegada, pero fai falta un orzamento, fai falta un compromiso constante. Levo once anos pedindo e agardando esta iniciativa.

Nunha recente entrevista con Daniel Salgado no xornal Nós Diario, tamén suxiro a creación dunha Escola de Tradutoras con dez postos de traballo para persoas tradutoras, para que as tradutoras poidamos percibir un salario, dignamente. Podíanse dar a persoas tradutoras con probada traxectoria que traballan activamente no eido da tradución co galego. Segundo o mesmo artigo de Galicia Press, a Consellería de Cultura e Turismo conta cun orzamento anual de 157.200.000 euros. Podíanse crear vinte-cinco postos de traballo cun salario anual (pagado de antemán e cunha duración mínima de cinco anos) de 25.000 euros – a literatura galega chegaría moito máis alá, as tradutoras teriamos certa estabilidade en vez de ir de proxecto en proxecto, e levaría o 0,4% do orzamento. ¿Non é apto para unha Consellería de Cultura e Turismo?

E se o conselleiro de Cultura e Turismo, Román Rodríguez, realmente quere axudar ás persoas tradutoras, debe non incrementar as axudas, senón incrementar a miserable tarefa de 20 euros/páxina a 25 euros/páxina como mínimo. Isto pódese facer co mesmo orzamento, outorgando axudas a menos libros – corenta en vez de cincuenta, por exemplo.

Afronto serias dificultades para sobrevivir simplemente polo feito de ser tradutor – porque creo que debería haber persoas tradutoras que se adiquen á tradución a tempo completo. A tradución é unha práctica, apréndese na práctica, pero as tradutoras corremos o risco de nos convertermos en pezas arqueolóxicas.

[Fonte: http://www.praza.gal]

Ela foise achegando á proposta paseniño; ao comezo con dúbidas e logo con determinación. Trátase dunha decisión política e hai que ser consecuente con ela, explica. Elena segue, décadas despois, os pasos lingüísticos que defendía con contundencia Carvalho Calero, o homenaxeado nestas Letras Galegas.

Ricardo Carvalho Calero, homenaxeado nestas Letras Galegas do 2020, cría firmemente en que as linguas debían camiñar cara á internacionalización igual que o facía o mundo no que el vivía [“Conversas en Compostela con Carballo Calero” ( M.A. Fernán Vello/ F. Pillado Mayor. Sotelo Blanco Edicións, Barcelona, 1986, p. 182]. « O porvir do galego está en non desvinculalo das outras formas do antigo galego-portugués que se manifestan como linguas de uso extracontinental e que poden reforzar o galego depauperado en catro séculos de colonización lingüística castelá », falaba para a TVG. Súa era a loita de facer do noso un idioma competitivo.

E nesta mesma loita de reintegración do galego no portugués seguen hoxe moitas persoas espallas polo territorio. Os pasos lingüísticos de Carvalho Calero deixaron pegada ao longo da historia de Galicia e chegan ata á rapazada máis nova. 

Elena Penas, de 21 anos, baixista de Nuada, estudante de Impresión en Artes Gráficas, é un deses exemplos nos que o reintegracionismo callou aos poucos pero con forza, e sempre fóra das lindes do ámbito educativo. Á espera de poder gravar o segundo EP de Nuada xunto con Marina, Jose e Brais o antes posible e agora tamén como rapeira en solitario, Elena Penas fai da música a canle para « transmitir umha mensagem de luita pola igualdade, polo nosso país e pola nossa classe, e sempre na nossa língua ».

Este 17 de maio sería día de saír á rúa para non quedar sen idioma, mais xa que non se pode, que sexan as palabras escritas as que sirvan de reivindicación…

O ACHEGAMENTO AO REINTEGRACIONISMO

En que momento da túa vida te achegaches á proposta reintegracionista e como a fuches facendo túa?

Já levava um tempo achegada ao reintegracionismo, mas com muitas dúvidas. Nom foi até faz algo mais dum ano que comecei a utilizar a grafía reintegracionista na súa totalidade. O meu achegamento a esta foi graças ao gram trabalho que fai o movimento reintegracionista de base espalhando esta estratégia. Aprender umha norma que nom che ensinam na escola nom é tam doado, mas há muitos livros e leituras para afondar no tema. O dicionário Estraviz está mui bem para consultar e corrigir dúvidas. Também é umha gram ajuda começar a ler [« Manual de iniciaçom à língua galega » de Maurício Castro Lôpez, « História da Língua em Banda Desenhada », « Estudo crítico das normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego » da AGAL, « Quês e porquês do reintegracionismo », « 101 falares com jeito » da editora Através…] ou ver as séries e películas em português que antes vías em espanhol. 

Por que te decantaches por ela no canto da proposta RAG? 

Porque considero que o galego e o português som a mesma língua. Polo tanto, é necessária umha norma que, adaptando a ortografía galega, reintegre a nossa língua no âmbito lingüistico do português.

Que compromisos hai detrás desta decisión?

Há um compromiso com o nosso país.

Empregas esta normativa en todos os ámbitos da túa vida?

Nos máximos possíveis dende que tomei a decisom.

A NORMATIVA NA SOCIEDADE E NO ENSINO

Cres que é unha proposta aceptada socialmente? Por exemplo, no teu caso, tes notado incompresión por parte dalgunha persoa do teu entorno?

Sendo realistas, nom o creio. Saíndo um pouco da burbulha dás-te conta de que muita gente nom a vê como umha alternativa ou nom a conhece. Pero para isso estamos, para fazê-la possível. 

Quando decides empregar o reintegracionismo no teu dia a dia sim que atopas travas, mesmo na escola, por pôr um ejemplo. Mas é umha decisom política com a que temos que ser consequentes.

Gustaríache que dende o ensino ofrecesen a posibilidade de aprender esta normativa?

Sim, vejo necessário que se ensine português nas aulas da Galiza, mas nom como umha língua estrangeira, senom como a nossa. Vejo longe a ideia, nom vou mentir, mas acho que é a soluçom para reverter o futuro do galego. 

O FUTURO DA LINGUA

Que cres que mudaría se aceptaramos dunha maneira máis xeneralizada esta proposta? Como pensas que nos beneficiaría?

Teríamos umha norma que fai justiça á nossa língua, que a reintegra no português, afastando-a da espanholizaçom à que atualmente se vê submetida. E ademais, umha língua internacional, longe de ser minoritária e autonómica como nos querem fazer ver, capaz de comunicar-se com mais de 200 milhóns de pessoas do mundo.

Por onde cres que pasa o futuro da nosa lingua? 

O galego, com a situaçom atual, está destinado a sua desapariçom, com as políticas linguísticas jogando na contra e a falta de soberanía política do nosso povo para tomar decisons. Também podemos ver como com a rutura da transmissom intergeracional, acelerou a desgaleguizaçom das jovens. 

Mas há muitas iniciativas surgidas da base social que podem aportar muito à recuperaçom efetiva do galego: âmbitos culturais, desportivos, educativos, musicais, sindicais… fam ver que nom todo está perdido. 

Cómpre achegármonos ao portugués para sobrevivir?

Acho que sim. O reintegracionismo, a força da unidade linguística galego-luso-brasileira, é a única maneira que tem a nossa língua de fugir da espanholizaçom, e polo tanto, de reverter assím o seu futuro.

CARVALHO CALERO

Que importancia cres que ten que este Día das Letras Galegas se lle adique a Carvalho Calero, gran pensador do reintegracionismo?

É mui importante reconhecer a figura de Ricardo Carvalho Calero como reintegracionista e forte defensor da nossa língua e cultura, e também como antifascista e republicano. Se bem é certo que é um gram paso que a Real Academia Galega decidi-se adicar-lhe o 17 de maio deste 2020, tampouco temos nada que agradecer-lhe, já que leva anos negando a súa homenagem polo simples facto de ser reintegracionista.

Cales serán as túas reivindicacións neste 17 de maio?

O 17 de maio é para sair à rua berrar para que nom nos deixem sem língua. Este ano, pola situaçom atual ocasionada pola crise sanitária do COVID-19, nom podemos fazê-lo do mesmo jeito, assím que haverá que adaptar-se às reinvindicaçons telemáticas que tenha preparadas o movimento associativo. 

E diremos, máis umha vez, que a recuperaçom e normalizaçom do idioma tem que ir acompanhada dum processo de reintegraçom no espaço da lusofonía.

Também cremos necessário que nom se adie a homenagem a Carvalho Calero para o 31 de outubro, já que esta data nom garante que a sua figura seja trabalhada e divulgada como deveria. É por isto que pedimos que se lhe adique o Día das Letras Galegas 2021.

[Imaxes: Elena Penas – fonte: http://www.galiciaconfidencial.com]

Por XOSÉ MANUEL VÉLEZ LATORRE

Cando celebraremos, por fin, este ano 2020, o Día das Letras Galegas dedicado a Carvalho, é o momento de valorar ata onde chega a súa dimensión como «home de letras». Deixando á parte a súa faceta como profesor, filólogo e investigador sobre Literatura, cómpre chegar a un aspecto que sen dúbida o preocupou tamén toda a súa vida: a súa estatura como creador literario. Asunto difícil o de xulgar esa estatura nun escritor que cultivou todos os xéneros, e todos cunha alta calidade, na que sen embargo hai que facer matizacións e acoutamentos.

Vaia por diante que, para o que isto escribe polo menos, o Carvalho creador literario é un modelo único na Literatura Galega. Autores como Castelao, Otero Pedrayo ou Blanco Amor crean unha realidade literaria a partir das súas vivencias; Carvalho crea a súa realidade literaria a partir das súas lecturas. É un caso, único na Literatura Galega, de «literatura en segundo grao»: un home que é antes lector, crítico literario, analista de estruturas e métrica, antes do que creador el mesmo. Non é estraño no primeiro Catedrático de Literatura Galega de Universidade; non é estraño nun home que non só coñecía a súa terra e a súa lingua, senón que sobre todo a vivía a través de e no espello da súa Literatura. A figura de Carvalho é única porque probablemente é o primeiro (e único) escritor galego que lera toda a literatura en lingua galega, e grande parte da literatura portuguesa, anterior a el. A súa literatura de creación é, pois, un verdadeiro xogo de espellos: un gozo para o filólogo e o estudoso da Literatura, pero unha literatura que non pode chegar a ser nunca «popular» no sentido dunha literatura «en primeiro grao», que parta das experiencias e non da pura vontade estética de xogo literario e intertextual.

Que queda como o máis grande da produción de Carvalho? O Carvalho narrador? Certamente, dúas obras como A Xente da Barreira e Scórpio son dous tours de force, dous esforzos literarios ciclópeos. Pero non tanto polo que supuxeron de creación dun mundo, senón polo que supuxeron de superación dos dous modelos que o propio Carvalho se puxo por diante: A Xente da Barreira é a reacción carvalhiana a Os camiños da vida de Otero Pedrayo; Scórpio é a (serodia) reacción carvalhiana a Xente ao lonxe e a toda a produción de Blanco Amor (coas súas innovacións na estrutura narrativa). O teatro de Carvalho é estimábel, pero tamén ligado á renovación do teatro europeo (sobre todo en lingua francesa) de posguerra: a diferencia entre O ferreiro de Santás de Varela Buxán e a Farsa das zocas de Carvalho é que esta última é obra dun filólogo que coñece a Commedia dell’Arte e a Jean Anouilh.

O que quedará como unha das obras máis grandes da Literatura Galega será a poesía de Carvalho: a súa perfección técnica, a enorme riqueza de alusións literarias (as veces rebuscadísimas: Carvalho sempre desafía ao lector), a multiplicidade das súas formas fan que sexa case inabarcábel para entrar a facer unha breve valoración dela. Diremos que Salterio de Fingoy (1961) é a súa obra-mestra, un dos cumios da poesía galega nun «bienio de ouro» que produciu catro ou cinco deses cumios da poesía (Nimbos, 1961; Lanza de Soledá, 1961; Salterio de Fingoy, 1961; Longa Noite de Pedra, 1962). En Salterio de Fingoy a reflexión existencial, a procura da transcendencia e de Deus (ben estudada no seu momento pola profesora Araceli Herrero Figueroa), pero tamén a reflexión sobre a Historia (o impresionante poema sobre Gandhi mete a reflexión histórica e política na poesía galega… en 1961!) e xogos literarios moi ben enfiados (un poema como Urbe é capaz de combinar a vella tradición do enfrontamento cidade-campo, que vén de Horacio e do Bispo de Mondoñedo Guevara, con Machado, o García Lorca de Poeta en Nueva York, o Dámaso Alonso de Mujer con alcuza… combinado con Noriega Varela!).

Cada poema de Carvalho, repito, cada poema, induce a un mundo de reflexións: o que non a unha reflexión teolóxica ou existencial, a unha reflexión sobre o xogo coa intertextualidade. Este xogo intertextual acentúase nos seus últimos libros (Cantigas de amigo e outros poemas e Reticencias), onde temos un paseo por toda a tradición literaria europea. É quizais a máis complexa poesía do século XX galego, a poesía máis intertextual para o lector ou lectora máis intelixente e versado. Detrás dela, como detrás da poesía de J. L. Borges, vemos unha imaxe de Carvalho, un espello dentro doutro espello. Por tomar unha imaxe dun mundo que lle interesou, case os obsesionou, nos seus últimos libros de poemas, podemos comparar a Carvalho cun Tristán de Leonís que escapa ironicamente entre todas as Isoldas das moitas lecturas.

Xosé Manuel Vélez Latorre é profesor de Latín no IES Blanco Amor de Ourense.

[Fonte: http://www.lavozdegalicia.es]

As medidas de seguridade obrigan a institucións e asociacións a buscar alternativas imaxinativas para homenaxear o intelectual neste 17 de Maio.

Deseños de Juanlu Nacha (esquerda) e AGAL (dereita) para homenaxear Carvalho Calero neste día da Letras.

A conmemoración das Letras Galegas mantense viva a través da acción da cidadanía, institucións e de asociacións que, botando man de imaxinación e das posibilidades tecnolóxicas dispoñíbeis na actualidade, elaboraron unha serie de alternativas para celebrar Ricardo Carvalho Calero a través das redes.

Numerosos eventos foron suspendidos ou adiados con motivo da crise sanitaria provocada polo coronavirus, entre estes, o tradicional pleno da Real Academia Galega, que se desenvolverá o 31 de outubro, no teatro Jofre de Ferrol, ou o concerto que impulsa o Consello da Cultura Galega (que pasa ao día 30).

No entanto, a Academia decidiu aproveitar a fase de desconfinamento en que se atopa a Galiza para renderlle tributo ao intelectual e polígrafo, cunha sinxela ofrenda floral ante a casa que tiña o escritor en Carreira do Conde, na capital do país, cumprindo coas medidas de seguridade decretadas polo Goberno.

O acto contará coa presenza de Víctor Freixanes e Margarita Ledo; o presidente do Parlamento, Miguel Santalices; o alcalde de Compostela, Xosé Sánchez Bugallo; o conselleiro de Cultura, Román Rodríguez; e Antonio López, reitor da USC.

Ferrol, municipio natal de Carvalho Calero, tamén apostará por un pequeno acto simbólico na praza de Armas, despregando unha lona coa imaxe do autor, sobre as 12.30 horas, seguida dunhas palabras do rexedor, Anxo Mato e a interpretación do himno nacional a cargo do cuarteto Toxos e Froles.

Tamén neste domingo, 17 de maio, unha pequena representación da plataforma Queremos Galego realizará unha ofrenda floral ante a estatua de Ricardo Carvalho Calero en Compostela, onde lerán o manifesto dedicado ao homenaxeado e asinado pola escritora María Pilar García Negro. Todos eles levarán elementos de protección e manterán a distancia de seguridade.

Versos nas redes

A campaña A nosa lingua é a nosa identidade, da Deputación de Pontevedra, impulsou unha colaboración especial coa Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG), en que autores da provincia protagonizan 24 pezas audiovisuais onde interpretan fragmentos de textos de Carvalho Calero e que se difundiron ao longo da semana.

Entre os participantes atópanse Fina Casalderrey, Carlos Taboada, María Xosé Porteiro, Miguel Anxo Alonso, Eva Mejuto, Rafael Fernández Lourenzo, Miriam Ferradáns, Ramón Caride, Marta Dacosta ou Elena Gallego, entre outros.

Cidade da Cultura impulsou tamén unha lectura coral en liña de textos do profesor ferrolán, a través dunha recompilación de vídeos realizados por cidadás e cidadáns con textos seleccionados pola poeta Pilar Pallarés, amiga persoal de Carvalho Calero.

Documentais e recursos

Unha das iniciativas máis completas para conmemorar Carvalho Calero vén da man da colaboración entre AGAL e a Xunta. A web Carvalho2020.gal recolle a versión dixital da mostra A voz presente, que repasa a dimensión artística, humana e lingüística do intelectual.

A exposición pódese visitar xunto a contidos de todo tipo que ofrecen unha completa panorámica sobre a vida e obra de Ricardo Carvalho e que ademais esta dispoñíbel tanto adaptada á norma ILG-RAG como a de AGAL.

Martinho Montero Santalha asina a biografía do autor, que se completa con fichas de todas as súas obras e traballos, da man de Marcos Saavedra. Tamén ofrece seis unidades didácticas adaptadas ás diferentes etapas educativas; un monográfico dedicado a Scórpio e outro desde unha lectura en clave feminista. E, ademais, o documental De Carballo a Carvalho.

Mostras de todo tipo

As bibliotecas públicas galegas ofrecen actividades, exposicións e alternativas que aproveitarán os medios dixitais e telemáticos para compensar as restricións da crise sanitaria.

Biblioteca Pública Miguel González Garcés da Coruña difundirá unha guía de lectura sobre o escritor e outra sobre a súa vida e obra, que será obxecto de concursos e accións nas redes.

Biblioteca Pública de Lugo mantén a mostra Carvalho Calero Lucense, unha exposición virtual que presenta unha liña do tempo coa súa obra poética, teatral, de prosa e ensaio escrita durante a súa estancia na cidade.

Biblioteca Pública de Ourense unirá esta conmemoración á festa dos maios, cunha creación floral dedicada a Carvalho Calero, unha mostra dixital sobre a súa obra e outra sobre outros autores.

Biblioteca Pública Antonio Odriozola de Pontevedra ten a iniciativa Letras con moito ritmo, onde o publico infantil é o protagonista, escribindo e recitando poesía, alén de ofrecer a exposición Ricardo Carvalho Calero: compromiso coa lingua.

Biblioteca Pública Ánxel Casal de Compostela tamén conta cunha exposición virtual nas súas redes sociais, con infografías, e a difusión de fondos da plataforma GaliciaLe.

Biblioteca Pública de Vigo Juan Compañel conta coas mostras virtuais Carvalho Calero, Pretérito (im)Perfecto: traxectoria e obra e As Letras de grandes e pequenos, esta última pensada en chave infantil.

Biblioteca de Galiza, a biblioteca central do Sistema Galego, inclúe unha sección no seu portal con todos os artigos e poemas publicados por Carvalho Calero nas diferentes cabeceiras de prensa galega que se atopan dixitalizados, ademais dos recursos dispoñíbeis na rede.

Obras para o 17M

Consello da Cultura Galega difundiu neste sábado a edición facsimilar de Farsa das zocas, unha pequena peza teatral de Carvalho Calero, xunto a unha lectura dramatizada a cargo Tito Asorey, Melania Cruz e María Vázquez. E dará a coñecer a composición de Miguel Brotóns a partir dun poema de Carvalho Calero.

Tamén neste sábado o proxecto Semente Trasancos fixo público o primeiro poema que Ricardo Carvalho Calero escribiu en galegoA Galiza, que a asociación gravou e colgou nun vídeo na plataforma YouTube.

[Fonte: http://www.nosdiario.gal]

Ricardo Carvalho Calero (1910-1990) representa unha figura transcendental na evolución da creación, a expresión literaria e a causa do idioma e un referente incuestionable que logrou a canonización da historia da literatura galega alí onde outros fracasaron.

O autor naceu e criouse no barrio de Ferrol Vello, na mesma cidade departamental, ata que se trasladou a Santiago de Compostela para estudar Dereito e Filosofía e Letras. Foi alí onde se penetrou tanto no galeguismo con en os movementos culturais da época, como o Seminario de Estudos Galegos, e que lle levou a exercer unha activa militancia nacionalista no Partido Galeguista.

Carvalho Calero colaborou con numerosas publicacións, como A Nosa Terra, ademais de impulsar as súas primeiras obras cultivando o xénero poético, primeiro en castelán e despois en lingua galega. Nunha entrevista con Europa Press, o presidente da RAG, Víctor Freixanes, destacou a figura do ferrolán como un home « entregado a unha causa, a causa da lingua e a cultura », que contribuíu cunha obra « xigantesca » e con « lealdade » dun modo extraordinario.

« Constrúe un universo por primeira vez, un sistema documentado », en alusión á historia da literatura galega, ademais de tratarse dun poeta « intenso e esixente ». « Percorre todo o século, como o cometa Halley ».

O académico Henrique Monteagudo destacou a « traxectoria » do ferrolán, sobre todo « nas décadas centrais do século XX », e que foi un « defensor da República » que axudou a « rescatar o galeguismo » cando arrincaron os primeiros intentos de resistencia cultural tras a Guerra Civil. « El estaba alí », insistiu, sobre todo na Editorial Galaxia, entidade coa que colaborou « estreitamente ».

Tras o golpe militar, o autor entrou en combate como miliciano do bando constitucional e republicano, e posteriormente foi represaliado, condenado por separatista e encerrado en Xaén. A pesar diso, a partir de 1941 puido saír de prisión, entregouse ao ensino privado en Lugo e reencontrouse cos galeguistas que permaneceron en Galicia.

HISTORIA E GRAMÁTICA

O autor foi membro da Real Academia Galega desde o 58, exerceu un destacado traballo investigador coa súa tese ‘Achegas á literatura galega contemporánea’ e que desembocou na publicación da ‘Historia dá literatura galega contemporánea’ (1963). « Houbo intentos importantes anteriores, como Murguía. Obras que tentaron facer ese labor, dalgunha maneira, de canonización. Pero quen o logrou foi el coa súa Historia da Literatura », segundo destacou o académico Xosé Luís Axeitos.

Neste sentido, Axeitos insistiu en Carvalho como « un home con tal capacidade de servizo á sociedade » que chegou a impulsar unha gramática galega, que foi « fundamental » para a textualización da cultura. O profesor valorou especialmente o seu carácter « pioneiro » nos estudos rosalianos.

« Hoxe todo o mundo admite que Rosalía é autora de textos fundacionais, unha figura fundamental, pero nos 50 non era tan fácil establecer ese criterio », lembrou, insistindo en que o ferrolán « contribuíu a fundamentar esa crenza » co seu traballo.

OBRA EXTENSA

Entre a súa obra poética destaca ‘Vieiros’ (1931), ‘Poemas pendurados dun cabelo’ (1952) ou ‘Pretérito Imperfeito’ (1980), e tamén cultivou o teatro e a narrativa. « Non podemos esquecer a súa contribución creativa no campo da novela, da lírica e loxicamente do teatro e do ensaio », valorou Axeitos, onde ‘Scórpio’ (1987) supuxo a súa obra « máis importante » na narrativa.

Henrique Monteagudo destacou a súa « valiosa » obra literaria, « tanto como poeta como narrador », e valorou o seu papel na historia galega, levando « unha vida moi coherente, moi sacrificada de entrega ao país » e consagrándose como un « intelectual honrado e honesto ».

INSPIRADOR DO REINTEGRACIONISMO

« Trátase sen ningunha dúbida do maior e mellor polígrafo da súa xeración », destaca a escritora Pilar García Negro, quen lembrou que o intelectual ferrolán foi tamén « absolutamente crítico e clarividente » respecto ao « corset legal » no que estaba envolvida a lingua galega.

Carvalho foi un firme defensor dun galego culto máis próximo ao portugués e ás súas raíces, sobre todo durante o final da súa vida. Esta opinión confrontaba directamente con outros sectores que optaban por outra norma máis próxima á oralidade (a normativa oficial que perdurou ata a actualidade), e o autor terminou relegado ao escurantismo durante anos.

« Lamentablemente foi desprezado, mesmo proscrito. E isto forma parte dunha verdade histórica que non se pode ocultar », insistiu García Negro. Esta situación permitiulle, con todo, recibir o aprecio e a conexión de numerosas asociacións e entidades de base que recollen a súa testemuña hoxe en día, como AGAL e A Mesa Pola Normalización Lingüística.

UNHA FIGURA REIVINDICADA

Carvalho Calero foi unha candidatura moi reivindicada desde a sociedade para ser homenaxeada no Día dás Letras Galegas, como o Concello de Ferrol, sectores do reintegracionismo, a asociación de escritores ou desde o propio seo da Academia, da man de intelectuais como Francisco Fernández del Riego, « gran amigo e compañeiro de xeración ».

Agora, a homenaxe será posible no ano no que se conmemora o 110 aniversario do seu nacemento. « Quizais por iso un sector amplo da Academia decidiu saldar esta débeda histórica », considerou Monteagudo.

[Fonte: http://www.galiciaconfidencial.com]

Queremos Galego anima a sociedade a saír á xanela, o Día das Letras ás 13h, e cantar este “A fala” como unha acción máis do desconfinamento da nosa lingua

A cantora Uxía súmase á campaña do Día das Letras da plataforma cidadá Queremos Galego coa estrea na rede dun videoclip colectivo interxeracional no que musica xunto ao brasilego Sérgio Tannus o poema “A fala” de Manuel María, que representa un canto de esperanza, de forza e de resistencia da nosa lingua, coa convicción da vitoria da súa normalización. Queremos Galego anima a sociedade a saír á xanela, o vindeiro 17 de maio, ás 13h e cantar este “A fala” como unha acción máis do desconfinamento da nosa lingua, xunto coa exposición en xanelas e varandas da bandeira galega e de cartaces co lema Precisamos do galego: xustiza, igualdade e cohesión como os que a plataforma ofrece desde a súa web, listos para descargar e imprimir en diferentes formatos.

A plataforma cidadá, composta por máis de 600 entidades, estende o convite a todas as persoas que queren a Galiza e que saben que a lingua nos fai ser e existir como pobo, advertindo que “a súa normalización é necesaria para os avances sociais e democráticos”. As persoas usuarias das redes sociais poden participar partillando mensaxes escritas, vídeos, fotografías ou audios coas etiquetas #PrecisamosDoGalego #QueremosGalego #Eufalogalego.

Uxía conta ao seu carón, neste novo vídeo musical, con voces femininas emerxentes da nosa música tradicional que aportan frescura e enerxía: Tanxugueiras e Faia. No vídeo participan, ademais, representantes do mundo do ensino e unha morea de axentes culturais de distintas disciplinas comprometidos coa lingua e coa nosa cultura, como Carlos Blanco, Rosalía Fernández Rial, Areta Bolado (A Panadaría), Patricia Vázquez, Mónica Caamaño, Lois Pérez, Tatán R. Cunha, Eladio Santos, Xoán Curiel ou Magín Blanco, aos que se unen artistas de Portugal, Brasil e Mozambique como Chico César, Ceumar ou Tinoca Zimba (Timbila Muzimba), nunha clara vocación de conexión coa lusofonía, como non podía ser de outro xeito no ano adicado a Carvalho Calero, firme defensor da lingua galega internacional.

O tema orixinal, que cobrou unha nova vida ao engadirse coros e algúns instrumentos nestes días de confinamento, foi gravado en primeira instancia no auditorio da Casa-Museo do autor do poeta en Outeiro de Rei en 2015 no aniversario do seu nacemento, e está recollido no libro-disco Uxía canta a Manuel María (Fundación Manuel María, 2016).

[Fonte: http://www.amesa.gal]

A colección conta con 24 deseños de estilos diferentes -desde a caricatura con esaxeracións mínimas para salientar a expresión do retratado ata a de esaxeracións máximas, nun xogo artístico e humorístico cos riscos faciais- que percorren a evolución de don Ricardo desde a mocidade ata a madureza.

O debuxante comezou o seu traballo en decembro de 2019 e, segundo as súas propias palabras, quixo « humanizar o personaxe, de xeito que non sexa só un nome, senón un home, para os mozos que van acceder a el na celebración do Día das Letras Galegas. Un home que me distinguiu coa súa amizade, que tantas veces riu comigo e algunhas se emocionou recordando o noso Ferrol. Por iso este traballo está feito desde o afecto, a gratitude e a amizade ».

O artista ten realizado outras series de caricaturas e retratos dedicados a Picasso, Valle Inclán ou Ramón Piñeiro. « Son », di Siro, « traballos de investigación que fago de cando en cando sobre as posibilidades do retrato e da caricatura para apreixar a personalidade do modelo cando este me interesa especialmente. No caso de Carvalho traballei só no eido da caricatura por ser máis atractiva para os rapaces ».

Documentos relacionados

[Fonte: http://www.lingua.gal]

A Associaçom Galega da Língua (AGAL) contou co apoio da Secretaria Xeral de Política Lingüística para o lanzamento da páxina monográfica carvalho2020.gal.

A vida e obra de Carvalho Calero vén de ser recollida na páxina web carvalho2020.gal, que ademais presenta recursos didácticos sobre a súa figura, audiovisuais e eventos ao redor do Día das Letras Galegas. Esta plataforma, a máis completa sobre o autor ferrolán homenaxeado este 17 de maio, foi impulsada pola Associaçom Galega da Língua (AGAL), coa colaboración da Secretaría Xeral de Política Lingüística do goberno galego e da Deputación da Coruña.

O sitio, que está dispoñible tanto na grafía do galego internacional que defende a Associaçom, como en galego oficial, quere ser unha « ferramenta atractiva e útil para achegarse a unha figura de tantas faces como é o propio Carvalho”, en palabras de Miguel Penas, integrante do Consello da AGAL. Na coordinación deste proxecto estivo tamén o presidente da asociación, Eduardo Maragoto.

TODAS AS FACES DO AUTOR

Entre os contidos destacan os dedicados á vida e obra do homenaxeado, cun texto biográfico da autoría de Martinho Montero Santalha e unha sección coas fichas de todas as monografías do autor, compiladas por Marcos Saavedra. Esta sección, ademais, será ampliada proximamente coa inclusión de traballos menores e artigos do autor. Na parte dedicada aos recursos tamén se poden consultar varias unidades didácticas adaptadas aos diferentes niveis do ensino, realizadas polos docentes Laura García Díaz, Marisa Moreda Leirado e Bernardo Penabade, e mesmo un monográfico dedicado á novela Scórpio e outro á sua lectura en chave feminista, da autoría de Teresa Crisanta e Susana Sanches Arins, respectivamente.

Outro dos espazos máis atraentes do sitio carvalho2020.gal será Eventos, onde estará aloxada a exposición “A voz presente” promovida pola Agal en colaboración co goberno galego e producida por Ouvirmos. A mostra, que xirará por diferentes localidades galegas, « pretende difundir a dimensión artística, humana e lingüística de Ricardo Carvalho Calero e pór en valor e resituar a súa figura e o seu legado ».

O « ESPAZO DE REFERENCIA NA REDE » SOBRE CALERO

Ao mesmo tempo, recóllese información sobre diferentes actividades que neste momento se encontran adiadas por causa da crise sanitaria, pero sobre as que se poderá obter información “Dentro de pouco”, como se informa no propio sitio web. Audiovisuais (entre eles o documental “De Carballo a Carvalho”, producido pola AGAL este ano), citas e outros contidos variados completan a páxina que na AGAL pretenden que sexa, desde xa, “o espazo de referencia na rede sobre Carvalho Calero, non só para este ano senón tamén para os próximos, nos que con certeza o mestre reintegracionista aínda dará moito que falar”, concluíu Penas para presentar o sitio.

O proxecto foi implementado pola empresa Sen Líos, que, alén de todo o desenvolvemento web, tamén integrou a imaxe do Ano Carvalho Calero 2020 do deseñador Pancho Lapeña.

[Ilustración: AGAL – fonte: http://www.galiciaconfidencial.com/%5D