Archives des articles tagués Castelanismo

L’anterior consistori, amb majoria absoluta del PP, va espanyolitzar el topònim

El darrer ple de l’Ajuntament de Maó, celebrat avui, dijous 25 de febrer, ha endegat una iniciativa important pel que fa a la normalització de la llengua catalana a la capital de Menorca. Així, el consistori ha votat favorablement l’aprovació prèvia de la restitució del nom genuí i propi de la ciutat, Maó, com a única forma oficial, en lloc de la doble denominació Maó-Mahón fins ara vigent. El resultat de la votació ha comptat amb els suports de l’equip de govern del PSIB i AraMaó (12) i els vots en contra del PP i C’s a l’oposició (9). Aquesta decisió significa acabar definitivament l’anomalia existent des que el 2013, l’Ajuntament de Maó, governat per majoria absoluta del PP, establís el topònim en forma bilingüe, arran d’una modificació legislativa del govern autonòmic de José Ramón Bauzá, que permetia l’ús oficial de les formes castellanes dels topònims de les Illes Balears.

Des del primer moment, la Plataforma per la Llengua va rebutjar la castellanització del topònim i va denunciar que la intenció del PP era relegar el català a una llengua de segona i sense protecció legal. La forma única i indivisible que imposava per força el nom en castellà no tenia cap fonament històric i contradeia, de fet, els criteris de la UIB i de l’Institut Menorquí d’Estudis.

Després de les eleccions del 24 de maig de 2015, el Parlament de les Illes Balears modificà la Llei de normalització lingüística (versió actualment vigent) per tal de garantir que l’única forma oficial dels topònims de la Comunitat Autònoma de les Illes Balears sigui la pròpia i en llengua pròpia. Concretament, l’article 14 de l’esmentada llei determina que « els topònims de les Illes Balears tenen com a única forma oficial la catalana i que correspon al Govern de la comunitat autònoma o als consells insulars, d’acord amb l’assessorament de la Universitat de les Illes Balears, determinar els noms oficials dels municipis, territoris, nuclis de població, vies de comunicació interurbanes en general i topònims de la comunitat autònoma ».

Davant aquest canvi legislatiu, el consistori maonès va iniciar l’expedient per a restituir el topònim oficial a la forma única en català, a fi de donar compliment a la Llei de normalització lingüística. D’acord amb la Llei estatal de Règim local, però, la decisió del canvi de topònim calia que fos aprovada per la majoria absoluta del ple, un tràmit que durant la legislatura passada el consistori no va tirar endavant.

En aquest context, la Plataforma per la Llengua feia anys que mantenia contactes amb els representants públics de Maó, Menorca i el Govern de les Illes Balears, a fi d’expressar la inquietud i el malestar dels socis, voluntaris i ciutadans menorquins davant aquest fet, i esperonar el consistori maonès a fer efectiva la normalització del topònim.

Finalment, sembla que les gestions de l’ONG del català han obtingut els fruits desitjats. L’equip de govern, liderat pel batle Héctor Pons, i format pel pacte d’esquerres de PSIB i Ara Maó, ha pres la decisió de proposar al ple de l’ajuntament una moció per a la restitució del topònim Maó com a única forma oficial. La moció ha estat votada per majoria absoluta dels representants. A partir d’aquí, caldrà esperar la presa en consideració de possibles al·legacions durant els propers dies, fins que el canvi de topònim es dugui a aprovació definitiva en el ple del mes següent. En darrera instància, l’Ajuntament de Maó sol·licitarà formalment al Consell Insular de Menorca, que és qui legalment té la competència de determinar els noms dels municipis menorquins, que n’executi el canvi de forma definitiva.

La Plataforma per la Llengua celebra la decisió de l’Ajuntament de Maó de restituir el topònim genuí de la capital de Menorca i convida la resta d’administracions públiques de l’Estat a fer el mateix amb topònims encara no plenament normalitzats, com el de l’illa d’Eivissa, així com els usos toponímics dels aeroports de les Illes Balears, entre d’altres. Així mateix, la Plataforma per la Llengua espera que els tràmits encara pendents per a la normalització efectiva del topònim de Maó s’accelerin i que el Consell Insular de Menorca, del mateix color polític que la capital, pugui aprovar-ne el canvi definitiu com més aviat millor.

[Font: http://www.racocatala.cat]
Recentemente presentou a súa tese O léxico da hipoloxía no galego oral, dispoñíbel no repositorio da Universidade de Vigo (UVigo). O investigador de Ponteareas investiu no traballo de recollida de léxico sobre os equinos uns sete anos e reuniu na súa base de datos 73.333 rexistros, non só da Galiza senón tamén de territorios vencellados como o norte de Portugal ou as localidades estremeiras de Asturias, León e Zamora.
B46B8866

O filólogo ponteareán reuniu 73.333 rexistros na súa base de datos sobre léxico a hipoloxía.

Por Ana Triñáns

Cóntenos que se recolle na súa tese, neses máis de 70.000 rexistros?

estudo recolle, por unha banda, unidades monoverbais, é dicir, palabras illadas, pero por outra banda tamén recolle unidades pluriverbais, isto é, máis dunha palabra, locucións e incluso refráns.

A estrutura do traballo é convencional, cunha introdución e un contido, en capítulos, onde se inclúe a análise e a clasificación terminolóxica do recollido, e a parte final conclusiva e bibliográfica.

Mais en canto ao campo léxico de estudo, distribuíno en cinco grandes bloques: as denominacións dos equinos, terminoloxía común dun e doutro lado da raia; palabras, termos e expresións coas que denominamos as partes do corpo dos animais, tanto no exterior como no interior; os nomes para os problemas de saúde e tamén para os remedios e as curacións; as accións que levan a cabo os propios animais; e todo o que ten que ver coas cores das pelaxes.

Había un sexto bloque que finalmente quedou fóra, referido á doma e á domesticación, e que en rexistros supuña case 50% dos 73.333 totais.

Cales son os seus proxectos de futuro? Pensa na publicación da tese, nun traballo arredor da doma…?

A tese pode consultarse no repositorio da UVigo, mais agora o que pide é un dicionario, un estudo con entradas e definicións ao uso, ou como dicionario visual, é dicir, se falamos das artes do corpo case é máis interesante facelo visual, pero iso aínda está por facer.

Na tese están envorcados case 40.000 rexistros, e nese total non son todo formas distintas senón que as hai repetidas, porque hai informantes que lle chaman do mesmo modo a unha parte do corpo, por exemplo. Arredor de 20.000 son formas non repetidas, mais as repetidas teñen a vantaxe de que me permiten saber a frecuencia de uso de cada forma.

O bonito deste traballo tamén foi que atopei en galego nomes para todo. Como afeccionado aos equinos, aos cabalos e aos burros, ás veces descoñecía a terminoloxía e só escoitaba o castelanismo, e atopei alternativa para todo e para máis, unha satisfacción enorme.

En canto ao bloque que ten a ver coa domesticación, desboteino na tese polo volume e porque tamén é un aspecto non tan próximo aos equinos, senón máis vencellado ao ser humano e ao trato que lles damos aos animais. Só da doma e da domesticación tiña arredor de 35.000 rexistros, o que dá practicamente para facer outra tese.

Fala vostede de que o equino é un animal totémico na Galiza. A que se refire?  

Temos o hábito de dicir que a vaca é o animal totémico da Galiza, porque traballa, dá leite, dá carne… Mais no caso dos equinos, o propio Antón Vázquez Corral, director técnico de Puraga (Pura Raza Galega) díxome algo que recollín na tese, que é que as persoas que teñen o gando no monte crían as vacas polo rendemento económico, mais as anécdotas cóntanas cos cabalos, non coas vacas. As galegas e os galegos temos unha vinculación enorme cos equinos, unha relación case sentimental ou romántica.

Que sexamos o segundo territorio do Estado español con máis número de censo equino, só por detrás de Andalucía, é por algo, tendo en conta ademais que non todas as pezas están rexistradas.

E mesmo analizar as funcionalidades do gando equino hoxe en día e as que tiña hai 50 anos, como a sociedade trataba eses animais e como os trata, permítenos facer un estudo histórico da comunidade galega.

Agora é un animal de ocio, deportivo, de concursos de beleza, de rutas naturais… Antes era un animal de traballo. Se ves como cambiou a funcionalidade dos equinos, así cambiou a sociedade.

[Fonte: http://www.nosdiario.gal]

L’autor considera que hi ha un dèficit « molt gran » en l’àmbit popular i que cal donar força a la creativitat

[Font: http://www.racocatala.cat]

Eis a experiencia de cinco persoas que decidiron mudar o castelán polo galego, e algunhas fixérono mesmo como propósito de aninovo. Ás que veñen detrás, non dubidan en darlles azos: « Falar galego abre un mundo novo por explorar e gozar, e sempre trae moitas sorpresas! ».

Iago Fraga, neofalante dende o ano 2007

Iago Fraga, neofalante dende o ano 2007

 

Escrito por Uxía Iglesias 

E que tal se nos botamos a falar galego – ou, polo menos, máis galego – como propósito de cara ao ano que entra? « Para min foi un acerto seguro! », fala Alba Rodríguez, unha moza viguesa que vai cumprir dous anos como neofalante. « Agora que está a piques de vir un novo ano e despois deste desastre de 2020… Por que non comezar cun idioma marabilloso coma este? ». Sábese ben que aquilo que un adoita propoñerse dun ano para outro, ás veces, cae en saco roto, pero se es desas persoas que anda indecisa ou que está a puntiño de dar o paso, pode resultar unha boa técnica inaugurar o 2021 falando galego. A Noelia Nores tamén lle funcionou. Coa chegada do 2020, decidiu que a súa lingua habitual había ser o galego. O proceso foi gradual, paso a paso, ata que a finais do verán, en canto regresou de Moaña ao seu piso de estudantes en Compostela, deu a zancada definitiva.

Mudar de lingua, un elemento tan importante e definitorio nas nosas vidas cotiás, non é tarefa fácil, sobre todo porque resulta habitual « atoparte na situación de verte obrigado a explicar por que cambias ao galego se ‘co castelán chegas a moita máis xente‘ », conta Iago Fraga. Estoutro rapaz é máis veterano no asunto, deu o paso con 17 anos e leva xa 14 como galegofalante. El andou o camiño que desandaron os seus pais, que cambiaron do galego ao castelán cando se instalaron na Coruña. « Coñezo casos da xeración dos meus pais aos que lles daban na boca por falar galego », relata.  Na adolescencia comezou a ser consciente de que no seu entorno castelanfalante « había unha incoherencia » e, daquela, dixo: « Imos facelo de golpe! ». Hoxe, coa perspectiva de todos estes anos ao lombo, asegura que mudar ao galego « é unha experiencia de crecemento persoal incrible« . « Aínda sigo aprendendo cousas que me sorprenden ».

No ámbito da sociolingüística definen esta etapa presente coma o « tempo do neofalantismo« , un fenómeno que cada vez colle máis azos entre a mocidade e que chegará ao seu fin en canto estas novas persoas galegofalantes transmitan a lingua galega á súa descendencia. Ata que iso aconteza de forma transcendente pasarán moitos anos, así que polo de agora, a experiencia máis habitual é a de quen se embarcou no camiño do galego por unha chea de motivos e de moi diversas maneiras. Iso si, sexa como for, aseguran que paga a pena.

UN PROCESO COMPLEXO PERO APAIXOANTE

Cadaquén vive o proceso de pasar dunha lingua a outra dun xeito diferente. Lía, unha rapaza do Grove que decidiu falar galego hai menos de dous anos, comezou na militancia, seguiu polas « cañas coas compañeiras », logo polas amigas, e rematou coa familia. As principais trabas? « O mal que me expresaba e a pouca fluidez que tiña, por non falar da cantidade inxente de castelanismos. Adoezo de usar ‘en plan’ cada vez que collo aire! », conta. Agora, xa co paso máis firme, alédase de ter deixado atrás prexuízos sobre a lingua e de que este cambio a impulsara « a ler moitas máis obras en galego ». « Mesmo me fixo máis doado entender as variantes da nosa lingua que se falan noutros países!« , engade.

Alba Rodríguez, neofalante de Vigo

Alba Rodríguez, neofalante de Vigo

Os comezos sempre son algo arrevesados, tanto pola propia dificultade que entraña cambiar de lingua como polas reaccións que o cambio poida suscitar no entorno. Alba lembra que lle daba moita vergoña falar coa xente. « Como tiña que ir traducindo todo na miña cabeza, era moi lenta, ía a tropezóns e cometía moitísimos erros ». Os tempos compostos foron o seu calvario, « e tamén intentar non cambiar ao castelán cando estaba triste ou enfadada », mais todo iso, di, forma parte do proceso de aprendizaxe. E é que o importante é botarse a falar, sexa como sexa e « sen medo nin vergoña »; ninguén nacemos aprendidos. Alba atopou as súas maiores trabas na época na que traballou como dependenta e teleoperadora: « Houbo persoas que se creron superiores a min e que me falaban de malas formas ». Pero tamén deu cunha aliada importante no proceso: Twitter. « Obtiven moito apoio e folgos que me axudaron a non caer na tentación de dar pasos cara atrás », relata. « Agora síntome moito mellor comigo mesma e orgullosa de ser un gran de area máis que axude a que o idioma perdure ».

Probablemente, o ámbito máis complexo para a mudanza sexa o familiar, e de feito, algunhas persoas deciden tomalo a xeito de excepción, como é o caso de Iago ou o de María [nome ficticio], unha moza de 25 anos que cumpre dez cabo do galego grazas a esas lecturas optativas da materia de lingua que a impulsaron na adolescencia. « Ao descubrir autores revolucionarios da nosa historia, entendín a importancia do galego na formación da nosa historia e identidade« , relata. Desta maneira, comezou paso a paso cos seus amigos neofalantes, coas redes sociais e cos traballos de clase. « Así non tiña que aturar a xente que me xulgaba e tachaba o meu cambio de patético, con comentarios do estilo ‘ay, ¿y ahora eres nacionalista?’, ‘pero si tú no sabes hablar gallego’, ou ‘¿no estarás haciendo esto por algún chico?’A día de hoxe, conta, non chegou a cambiar a lingua coa súa familia, « e non diría que por costume », explica, « senón porque ao seren conservadores pensan que o uso do galego é un ataque político contra as súas ideas ».

Lidar con comentarios deste estilo é, en maior ou menor medida, unha experiencia que comparten moitas das persoas neofalantes, mais a viaxe persoal que implica mergullarse no galego fai que o positivo supere o negativo. Existen casos nos que mesmo algún outro membro da familia se anima a dar o paso. « O meu entorno reaccionou ben », fala Lía, « e de feito tomouse como oportunidade para empregalo máis ». A Noelia, á que « todos entenderon con moita naturalidade », o que máis lle gusta de falar galego « é ver como miña irmá pequena, de 15 anos, fai por falar tamén en galego, polo menos cando fala comigo ». « En xeral, gústame a idea de que así podemos animar a xente a expresarse no idioma, xa que por parte da Xunta non hai políticas lingüísticas… », entende.

Iago, que se manexa nun total de cinco idiomas, describe a súa transición ao galego como unha « experiencia de crecemento persoal incrible ». Cando rematou o bacharelato e decidiu marchar estudar fóra de Galicia, aínda acreditou máis na súa decisión. « Tiven moitos compañeiros de distintos lugares do mundo que me describían palabra por palabra a situación do galego coas súas respectivas linguas. Sentinme moi identificado, pensaba que eramos só os galegos os que tiñamos este problema, pero nada máis lonxe! », relata. Segundo entende, « se vives en Galicia, a primeira cultura que tes que aprender é a túa ». « As linguas son coma unha caixa de ferramentas, e o galego é a máis adaptada para vivir aquí ». Na súa canle de YouTube, Neofalando, Iago foi recollendo todo o seu proceso de transición ao galego.

E… COMO DAR O PASO?

Quen mellor que as persoas neofalantes para explicar uns cantos consellos de por onde empezar. « A quen estea indecisa, eu diríalle que comece con outra persoa neofalante ou por redes sociais, normalmente son os medios máis comprensivos para empezar, onde se perdoan erros e se comentan de xeito construtivo. E sen falta, empezar a ler en galego e portugués!« , recomenda Rocío. Noelia tamén pensa que un bo comezo pasar por xuntarse a persoas que xa falan o idioma e coas que unha se pode sentir cómoda.

« Non teñas medo nin vergoña! », di agora Alba. « Non é un camiño de rosas, pero todo é pasaxeiro. A min chegáronme a dicir hai un par de meses que non se me nota nada que son neofalante, e non sabes a satisfacción que me produciu! Estou segura de que se te propós o cambio o vas conseguir! », anima. Lía, dende a súa experiencia, considera igualmente que o máis importante é perderlle o medo, posto que « todas cometemos erros, e é o máis normal ». « Facelo peor ca Feijóo é difícil! », ri. Tamén dá azos Iago: « Proba, dáte a oportunidade. Non está para sufrilo, non tes que sacrificarte. É un mundo que tes por explorar e gozar, e que che vai traer moitas sorpresas« .

AS PERSOAS NEOFALANTES NO FUTURO DA LINGUA

Sexa aos poucos, de golpe, por ámbitos sociais, sen avisar ou avisando, o que conta é probar e ver como se sente unha coa nova fala. Se ben os neofalantes non son o único factor que se necesita para revitalizar unha lingua minorizada, si que actúan como motor dela. « Dun neofalante sae outro! », reivindica Lía. Ademais, unha persoa neofalante está motivada por un compromiso claro co idioma: « Son indispensables, non só pola conservación da lingua senón tamén porque fan un cambio comprometido a todos os niveis: persoal e político, con todo o que iso implica. Moita xente que fala galego agora aínda é vítima de prexuízos e estigmas; porén, as novas xeracións de neofalantes entenden ese conflito histórico, e iso, é un motivo máis para falalo », relata María.

Iago, pola súa banda, decide explicalo a modo de metáfora: « Se ti colles unha botella, a enches ao cen por cen de cocacola e cada día lle sacas cinco centilitros de cocacola para poñerlle cinco de auga, precisamos algo que transforme a auga en cocacola, porque se non, acabará transparente. Vexo crucial traballar a normalización en todas as xeracións. Sen iso, é cuestión de cantos ciclos pode durar« .

As persoas neofalantes, remata Alba, « son un salvavidas para o idioma« . « Unha esperanza ».  Anímaste a comezar este 2021 en galego?

 

[Fonte: http://www.galiciaconfidencial.com]

Escrito por Paulo Gamalho 

Após o excelente trabalho do catedrático Martinho Montero Santalha sobre o uso das formas Galiza/Galicia no período medieval, não é fácil acrescentar novas informações sobre este assunto sem evitar redundâncias. No entanto, como se trata duma velha polémica ainda viva nos meios de comunicação (como o recente artigo em Praza por L.C. Carballal) e nas redes sociais, insistirei em defender a forma Galiza como a maioritária no galego medieval frente à forma castelhanizada, Galicia, achegando um ponto de vista mais abrangente. Nomeadamente, apresentarei a distribuição e evolução das formas Galiza e Galicia no contexto doutras palavras que possuem terminações análogas sem iode para as formas patrimoniais e com iode para as formas semicultas castelhanizadas. A metodologia utilizada, de carácter empírico, será a mesma que usei no meu anterior artigo no PGL sobre os pares de sufixos çom/cion e vel/ble.

Deste jeito, compararei, em termos puramente quantitativos, a frequência de distribuição das formas Galiza e Galicia num corpus representativo do galego-português medieval da Galiza ao longo de três séculos: XIII, XIV e XV. A seguir, os dados obtidos para o par Galiza/Galicia serão comparados com a distribuição dum pequeno feixe de palavras com duas terminações, sem iode e com iode, em conflito.

O corpus do galego medieval da Galiza utilizado no presente estudo, cedido polo professor Xavier Varela do ILG e que forma parte do TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Língua Galega), consta de 9 documentos do século XIII contendo 254 mil palavras, 12 documentos do XIV com 817 mil palavras, e 6 documentos do XV com 350 mil palavras. Em total, o corpus conta com cerca de 1 milhão e meio de palavras, sendo todos os documentos de autoria galega (e não portuguesa).

Em total, o corpus conta com cerca de 1 milhão e meio de palavras, sendo todos os documentos de autoria galega (e não portuguesa).

Os documentos pertencem a diversos géneros, incluindo textos líricos, ensaios e escrituras notariais. Entre as obras compiladas, incluem-se as Cantigas de Santa Maria, Crónica Geral de Castela, Cancioneiro de Ajuda, cantigas de Airas Nunes e numerosas actas notariais. Um dos principais problemas deste corpus é que muitos dos documentos, nomeadamente os notariais, contêm parágrafos e excertos em castelhano medieval. A identificação e separação destes excertos foi feita com um detector automático de variedades medievais. É preciso salientar que o número total de parágrafos do corpus é de 165 mil, sendo detectados apenas 1400 em castelhano medieval (ou num galego medieval muito influenciado polo castelhano). Como era esperável, a imensa maioria do texto dos documentos está escrito em galego-português.

Começamos este estudo analisando a distribuição do par Galiza/Galicia ao longo dos três séculos. Para levar a cabo a análise, foram identificadas e listadas todas as variantes gráficas dos dous termos:

GalizaGaliza, Galisa, Galiça, Galliza, Gallisa, Galliça
Galicia:  Galizia, Galisia, Galicia, Gallizia, Gallisia, Gallicia, Galleçia

A seguir, foram extraídas todas as ocorrências das palavras com alguma das variantes listadas nas três partições do corpus (séculos XIII, XIV e XV), assim como os valores agregados, tal e como se mostra nas tabelas 1 e 2.

tabela-01
Tabela 1. Ocorrências das variantes de Galiza no corpus medieval da Galiza ao longo de três séculos e em parágrafos identificados automaticamente como sendo escritos em galego-português.

tabela-02
Tabela 2. Ocorrências das variantes de Galicia no corpus medieval da Galiza ao longo de três séculos  e em parágrafos identificados automaticamente como sendo escritos em galego-português.

A tabela 1 mostra a distribuição ao longo dos três séculos estudados das variantes de Galiza, que têm uma frequência total de 148 ocorrências em parágrafos seleccionados polo detector de língua como sendo escritos em galego-português. A tabela 2 reflecte a distribuição das ocorrências das variantes de Galicia, cujo agregado total é quase três vezes inferior: 55 ocorrências totais, a maioria delas (50) encontradas em documentos do século XV.

Cumpre salientar que na tabela 2 aparecem 4 das 7 variantes de Galicia, pois 3 delas (Galisia, Gallicia, Galleçia) só aparecem em excertos em castelhano. Uma vez feito o mesmo estudo quantitativo em relação aos excertos em castelhano, identificamos 47 ocorrências em total de variantes de Galicia, enquanto que só aparecem em total 10 variantes de Galiza neste tipo de parágrafos. Em consequência, em contraste com os parágrafos em galego-português, o termo Galicia é o maioritário nos excertos em castelhano medieval.

Para visualizarmos melhor as frequências das formas Galiza/Galicia em termos relativos, pois os corpus de cada século são de tamanhos diferentes, observemos o rácio ou proporção entre os valores das duas formas nos excertos em galego-português e castelhano que nos fornece a Figura 1. Esta figura mostra duas curvas: por um lado, a curva vermelha representa a evolução da proporção entre a frequência agregada das variantes de Galiza frente à frequência das variantes de Galicia ao longo dos séculos em texto escrito em galego-português e, por outro, a curva roxa representa a proporção entre as variantes de Galicia frente às de Galiza nos excertos em castelhano medieval. As curvas mostram uma tendência muito significativa: a maior proporção de Galiza frente a Galicia atinge o máximo no século XIII (14 vezes maior) e vai caindo até ser menos do dobro (92 frente a 50) no século XV. Em contraste, nos parágrafos em castelhano medieval, a proporção entre Galicia frente a Galiza vai crescendo até chegar a ser 14 vezes maior no século XV. Esta figura mostra com claridade uma correlação forte entre a progressiva aparição das variantes de Galicia nos textos escritos tanto em galego-português como em castelhano medieval e a progressiva influência de Castela na Galiza ao longo dos séculos da baixa Idade Média. É preciso ter muita imaginação para não ver aqui um indício claro de castelhanização no uso cada vez mais frequente de Galicia ao longo dos séculos.
grafica
Figura 2. Maior proporção de Galiza frente a Galicia nos excertos em galego-português, comparada com  a maior proporção de Galicia frente a Galiza nos excertos em castelhano, e evolução das proporções (descida de Galiza e aumento de Galicia) ao longo dos três períodos estudados (séculos XIII, XIV e XV).

A seguir, analisamos a evolução da distribuição de frequências doutras palavras que, como o par Galiza/Galicia, sofreram similares vacilações entre as formas patrimoniais sem iode e as formas castelhanizadas com iode. Nomeadamente, analisamos os seguintes seis pares de formas e as suas variantes gráficas:
espaço: espaço, espaso, espazo, espaco         espaçioespaçio, espasio, espazio, espacio

preço
preço, prezo, preco             preçiopreçio, presio, prezio, precio

serviço
serviço, serviso, servizo, servico        serviçioserviçio, servisio, servizio, servicio

graça
graça, grasa, graza, graca            graçia: graçia, grasia, grazia, gracia

justiça
: justiça, justisa, justiza, justica        justiçiajustiçia, justisia, justizia, justicia

sentença
sentença, sentensa, sentenza, sentenca    sentençiasentençia, sentensia, sentenzia, sentencia

Mesmo se as formas com iode (-çio) triunfaram na fala popular, junto com uma mancheia de castelhanismos, as últimas normas da RAG de 2003 só admitem as formas patrimoniais sem iode para este conjunto de palavras. No caso de Galiza/Galicia, as duas formas são consideradas legítimas sendo a forma com iode maioritariamente usada na atualidade e reconhecida como “a denominación oficial do país”.

tabela-03
Tabela 3. Ocorrências das formas sem iode terminadas em -ço/-ça  no corpus medieval da Galiza ao longo de três séculos e em parágrafos em galego-português (para simplificar, o valor de cada forma por século é a soma das frequências de todas as suas variantes).

tabela-04
Tabela 4. Ocorrências das formas com iode terminadas em -çio/-çia no corpus medieval da Galiza ao longo de três séculos e em parágrafos em galego-português (para simplificar, o valor de cada forma por século é a soma das frequências de todas as suas variantes).

As tabelas 3 e 4 mostram as distribuições dos seis pares de formas agregando a frequência das suas variantes em cada linha para simplificar a visualização. Observa-se que as ocorrências das variantes terminadas na forma patronímica -ça/-ço é maioritaria: 844 ocorrências, frente a 258 casos de variantes terminadas em -çia/-çio.

Como os corpus de cada século são de tamanho diferente, vai ser preciso relativizar de novo estes valores. Desta volta, usamos a percentagem ou probabilidade de ocorrência das formas em -ça/-ço frente a -çia/-çio ao longo dos séculos, incluindo as probabilidades de Galiza frente Galicia. A tabela 5 mostra estes valores relativos onde se observa como as formas patrimoniais (em azul) têm uma percentagem de uso muito maior do que as formas com iode, mas essa percentagem desce ao longo dos séculos. A figura 2 visualiza melhor essa descida, sendo mais marcada no caso de Galiza frente a Galicia que no caso das palavras terminadas em -ço/-ça frente às terminadas em -çio/-çia. De cada 100 ocorrências Galiza/Galicia, 93 são escritas com variantes de Galiza no século XIII, mas só 64 de cada 100 no XV. As palavras patrimoniais terminadas em -ço/-ça seguem a mesma tendência mas mais suave: a curva desce de 80 para 66 por cento de uso ao longo dos três séculos.

tabela-05

Tabela 5. Percentagens de uso das diferentes formas estudadas ao longo dos três séculos em excertos em galego-português. As percentagens totais (última coluna) são calculadas sobre o total de ocorrências.
grafica-02
Figura 3. Visualização das percentagens/probabilidades de uso das formas patrimoniais nos excertos em galego-português ao longo dos três séculos medievais (as percentagens da gráfica são os valores em azul da tabela 5).

As percentagens mostradas correlacionam com as proporções ou rácios de uso entre as formas sem e com iode. A proporção de uso de Galiza frente a Galicia e das palavras em çom frente a -çion também vai decrescendo com o passar dos séculos e a progressiva castelhanização da escrita. Os mesmos dados que explicam a evidente castelhanização de gracia ou espacio demostram igualmente que Galicia é um claro e inequívoco castelhanismo.

Os mesmos dados que explicam a evidente castelhanização de gracia ou espacio demostram igualmente que Galicia é um claro e inequívoco castelhanismo.

À luz destes dados, é difícil suster linguisticamente que a forma Galicia seja legítima em quanto que outras palavras com iode, como gracia ou espacio, tamém muito populares na fala espontânea, sejam castelhanismos não permitidos polas normas da RAG. É bem provável que, além dos critérios linguísticos e quantitativos, as normas da nossa língua estejam reguladas por valorações subjectivas ligadas à psique do colonizado: se o nosso dono e senhor chama o nosso país Galicia, esta deve ser a forma legítima. Trata-se dum preconceito forte e sólido como uma rocha, inserido no ADN da gente, e contra um tal preconceito nada ou pouco podem fazer estudos quantitativos como este.

 

[Fonte: http://www.pgl.gal]

Cada dimecres durant deu setmanes, Gerard Furest publicarà a Núvol un capítol del seu « Decàleg irreverent per a la defensa del català »

Escrit per Gerard Furest i Dalmau

Professor de Llengua Catalana a Secundària

Sofert catalanoparlant: confronta amb la mateixa determinació aquells corrents de pensament que troben plaer a estigmatitzar la nostra llengua, amb independència de la seva orientació ideològica (i de la teva). De fet, la fòbia a l’alteritat (qualsevol alteritat) i el seu dret a existir amb plenitud ja és, per si mateixa, una ideologia. Uns, els més carpetovetònics, per tal de marcar-la com un patuès sense prestigi, et voldran convèncer que la teva no és una llengua cosmopolita, i que parles una llengua pagesívola, pobletana, rústica i un ventall prolífic d’adjectius del mateix camp semàntic; els altres, sabent que menteixen tant o més per la gola, s’empatollaran que és una llengua de plutòcrates de cor ressec, de burgesos endiumenjats i missaires i de capatassos explotadors. Sigues conscient, però (i la consciència és poder), que uns i altres et tenen reservat el mateix “regalet”, al qual donen un sentit redemptor per a tu i per a la teva progènie, encara que l’operació et pugui comportar algun “petitet” dany col·lateral: el de penjar-te de manera obsessiva i gens innocent la llufa de l’anormalitat per, en última instància, reduir la teva cultura a cendres. Tot plegat, erigint-se en un Leviatan consumadament ambidextre, d’arguments contradictoris que t’envesteixen sense quarter per xarxes, tele i ràdio, i que té per únic objectiu emparedar-te més i millor. Keanu Reeves.

Un cop més, segueix els consells insuperats de Sun Tzu i penetra en la seva psicologia (hem estat a punt d’escriure “ànima”): no, no en tenen prou que la seva llengua tingui 500 milions de parlants, o que sigui la llengua oficial i vehicular en 21 Estats. Si aquesta hegemonia semiplanetària no satisfà el seu orgull i gaudi, no és pas per l’anècdota estadística d’haver-se bastit sobre el genocidi de milions de persones. Al contrari, el que els avinagra fins a l’infinit i no poden tolerar de cap de les maneres, esclaus de la insaciabilitat glotofàgica com són, és que la teva, amb 8 milions de parlants, tingui una mínima salut i perspectiva de futur. Que tu puguis viure amb un mínim de normalitat en la llengua que et surt de l’Arc de Triomf els embogeix, i els aboca a deliris humits de lingüicidi complet que de tant en tant no es poden estar de verbalitzar, així com a fosques pràctiques de vudú lingüístic. Això darrer, no del tot documentat, resulta versemblant vistos els precedents descrits. Altrament, com es podria explicar que una plataforma com Disney Plus no es vegi amb cor de publicitar amb desimboltura marquetiniana l’estrena nadalenca d’una pel·lícula en català, i tot pel pànic de veure cancel·lades milers de subscripcions a Ponent?

Algun cop, en una d’aquelles expansions seves que amalgamen amb tanta mestria bocamolleria i mestretitisme, se’ls ha escapat de dir que “només” pretenen retornar el català a les masies o (si ets valencià) a les alqueries de les zones rurals i d’interior; però no, val més no autoenganyar-se: no et deparen ni el benefici d’una residualitat controlada, ni la pietat mínima d’una reserva indígena. La seva finalitat, i no s’aturaran fins aconseguir-la, és estrangeritzar-te mica en mica, minoritzar-te tant com puguin, per, finalment, exterminar-te. “No és res més que una llengua, un mitjà de comunicació com qualsevol altre, i ja n’han desaparegut milers al llarg de la història…” és el seu argument estel·lar. El d’uns i el d’altres. A banda i banda. Perquè, ben garbellat, i per dir-ho a la manera de Pedro Muñoz Seca, “els extremenys es toquen”, i no hi ha res més semblant a un catalanòfob de dretes que un catalanòfob que es faci dir d’esquerres. Amb l’afegit que aquest darrer, per molt que gaudeixi d’una immerescuda pàtina de venialitat a les nacions històriques, entranya un grau de dolositat extra, que un cop desemmascarat és tant o més sinistre (recordem que significa esquerre en llatí). El primer fantasieja amb esclafar-te amb el peu, com una panerola que s’interposa en el seu camí de glòria nacional. El segon somia el mateix, (in)justament el mateix, però pretén amorosir-ho amb unes categories (“progressista”, “esquerra”, “postcomunista”) que ell té en gran concepte però que, per poc que les desclosquis, no aconsegueixen amagar un castellanisme veneri que treu la poteta, tant sí com no, en els debats que aborden el quid del conflicte.

Una de les mil maneres que trobaran per estigmatitzar-te (és un dels seus esports predilectes i hi esmercen moltes energies) es produirà si fas un ús mitjanament normatiu de la llengua. D’entrada, escarniran el teu lèxic, o la teva pronúncia. Parlem de gent que veu normal i requerible que es faci un bon ús del castellà, de l’italià o del suahili, però no del català. Això sí: ai!, d’aquell periodista de RTVE o de qualsevol mitjà sistèmic del Règim, que gosés fer un ús deficitari i constantment interferit de la llengua… ai carai! Perquè aquells qui veuen natural fer-ho i justificar-ho en el cas del català, gemegarien i s’esquinçarien les vestidures amb més fervor que les antigues ploraneres, i, després del sotrac inicial, exigirien cessaments fulminants amb un fanatisme que riu-te’n tu dels aiatol·làs i les seves fàtues. L’explicació és ben senzilla: perceben el català com un idioma de tercera regional, rebordonit i inferior (us en recordeu, de L’home elefant de David Lynch?), i els agradaria tornar-lo a l’estadi del Can Pixa i Rellisca escrit del segle XIX, quan la llengua, malgrat la vitalitat abassegadora en l’ús, era anomenada “la morta viva”. Viva, però associada a la casolania, no apta per a tots els registres i, per descomptat, inservible per a cap registre culte.

Emprar amb la màxima correcció possible la llengua (no tothom té l’alt honor d’ostentar la llicenciatura en Filologia, com és obvi) té a veure amb la normalitat, i no amb cap caprici o encarcarament. Una normalitat que acostuma a suscitar conyetes de “pompeufabra”, “virgilià” i d’altres per a desincentivar-ne l’ús genuí i, de retruc, el prestigi. Adona-te’n: aquestes categories planes, ridiculitzadores, són la seva manera de desacreditar-te a baix cost, sense desplegar cap mena d’argument. És més: de la mateixa manera que t’horripila la idea d’una Catalunya castellanitzada, finalment engolida, el més lògic és que et disgusti la idea d’un català castellanitzat. Tingues la perspectiva històrica de fixar-te en qui eren alguns dels qui defensaven amb més vehemència el català light (sense embuts: castellanitzat) als anys 80: Ferran Toutain i Xavier Pericay; casualment, ambdós il·lustres (no confondre amb il·lustrats) taxidermistes i, en conseqüència, fundadors primigenis de Ciudadanos.

El possibilisme és conflictiu per naturalesa: tant pot ésser un trampolí cap a l’èxit com una tapadora vergonyant de la renúncia. Mostrar-se possibilista pel que fa a la pulcritud en l’ús de la llengua, vist l’ús tan i tan degradat que se’n fa, però maximalista en termes polítics, no deixa de ser un contrasentit. El més raonable és que l’ambició tingui un caire integral, si és que és veritat que ja no ens alimenten molles i que ja volem el pa sencer. Si se’ns fan esquives les paraules en català, si només ens surt contaminar l’aire amb un “xapussó” en comptes de “capbussó” o “remullada” i, a més a més, ho reivindiquem tot reginjolats, si algunes paraules ens sonen estranyes, alienes, és potser perquè, sense adonar-nos-en ni voler-ho, tenim enfondida la (letal) diglòssia fins al moll de l’os. Una de les característiques essencials de la (presumptuosa) diglòssia, així com de les llengües en procés (aquest sí, generalment reeixit) d’extinció, és que els seus parlants no són conscients del fenomen de substitució lèxica, sintàctica i lingüística en un sentit més ampli, i practiquen fins i tot un negacionisme agressiu quan algú els n’alerta. Com si et diguessin: “Estic en plenes facultats cognitives, i si tinc Alzheimer és perquè vull”.

El llenguatge és arbitrari, no està marcat per se, la qual cosa vol dir que la “taula” es podria anomenar “cadira” o “lingüicida”, “malparit”, i no passaria absolutament res, perquè en lingüística l’hàbit no fa el monjo. Allò que de debò marca el llenguatge com a “massa català” (fixa’t en l’absurditat de l’adverbi) són les percepcions que ens han anat inoculant, mil·lilitre a mil·lilitre, amb el seu sèrum substitutori. Després de més de dos segles poc fructuosos, les darreres dècades, amb la seva gegantina Brunete mediàtica, policíaca i judicial, i un creixement demogràfic inabsorbible per a qualsevol ens subestatal, el cert és que han pogut desbrossar el camí i perfeccionar la seva efectivitat (i la teva vulnerabilitat). La substitució lingüística sempre segueix el mateix patró: una esquerdeta de no-res segles enrere a la casa Usher, seguit d’un procés d’aluminosi progressiva que en va corcant les bigues mestres i que, si no es pot contenir, acaba en una ensulsiada final de campionat.

En comptes de buscar causes i explicacions en el context, que és sistèmic, alguns arriben al punt, capciós és poc, de trobar en la mateixa llengua el seu boc expiatori. Que si no és prou rica, que si no sona tan espontània com caldria, que si Marçal i Pasqual, i mil falòrnies més. Tot, en un intent desesperat per emmascarar el pèssim domini que en tenen. El més xocant és que, entre els qui ho fan, no hi falta gent que té en la llengua la seva principal eina laboral. Són imaginables un cirurgià que no sabés manejar un bisturí, o un escultor que utilitzés el cisell com un martell, i que a sobre sortissin a vanagloriar-se’n davant dels micròfons? Carregar els neulers a un ens inorgànic com la llengua dels estralls derivats de la bola d’enderroc que és la subordinació lingüística (o de la descurança personal per escapar-ne) no només no és ètic, sinó que a més és tan absurd com els energúmens que ho defensen.

És un problema greu, per descomptat, i els valencians hi tenen un doctorat cum laude, que es qüestioni que el català ha de ser la llengua vehicular de les diverses televisions públiques; o que Drama L’Alqueria blanca siguin sèries no només bilingües, sinó amb uns usos diglòssics que banalitzen, i per tant normalitzen, que en la primera els joves facin ús de la llengua en les relacions verticals amb els seus pares i en prescindeixin amb alegria en els usos horitzontals amb les seves amistats o, en el cas de la segona, amb “l’autoritat”. No ho és gaire menys, però, el llenguatge guai i xiripitiflàutic dels joves de “Merlí”, més dependent del castellà que els estraperlistes de la discreció nocturna. A banda de reflectir només una realitat molt acotada i parcial, també és, vestim-ho com ho vulguem, un triomf dels qui no veuen amb simpatia que el català pugui ser una llengua solvent i homologable. I dels seus ximples útils. Perquè no inventem la sopa d’all si recordem que una evaporació lingüística també es pot produir quan una llengua es va despullant del seu caràcter propi per esdevenir una interllengua que perd la seva utilitat i raó de ser. L’epíleg fatídic mai no varia i, un cop completada l’assimilació total, sempre diu “Fi”. D’aquest dramàtic procés, els gallecs, amb el seu “castrapo”, en podrien escriure una tesi doctoral. D’aquí que hi hagi tants turistes bacavesos (no-filòlegs, però tampoc sords) que tornin de Galícia sorpresos, dubtant de si han sentit parlar als nadius un gallec castellanitzat o un castellà galleguitzat. Un sofregit, en tot cas, amb un nul prestigi i valor social.

En relació amb la interferència lingüística, la CCMA, IB3RTV i À Punt Mèdia, però de manera especialment sagnant la primera, han abandonat també (comença a no venir d’aquí) un dels seus deures fundacionals: el de crear un model de català col·loquial assumible per a la societat, i popularitzar-lo. Sent més concrets: per quins set sous “liar-la parda” ha de sonar millor o ser més vàlid que “muntar un enrenou” o “armar un sidral”? Pel que denunciàvem a El mur: per la (infamant) diglòssia que impera arreu, i que ha fet metàstasi també als mitjans públics, que contribueixen, amb la seva adopció poc explicable d’un model mimètic i no transformador de la realitat, a fer que allò que en un principi era un floquet de neu rodoladís vagi esdevenint allau. Lluny, massa lluny queden els mitjans amb empenta i il·lusió que ens van rescatar mots com bústiasegell o vorera.

I, com a cirereta del tortell, que té forma de cercle viciós, els creadors d’algunes de les sèries esmentades, sortint a la palestra a argumentar amb tanta virulència com sobradesa que el que no pot ser, no pot ser i a més és impossible. Revela això, és lícit preguntar-se, una certa desconfiança en l’interès de la trama i en el tremp dels personatges per enxarxar l’espectador? El més colpidor de tot és que, de l’ús incorrecte generalitzat, en facin lluita i bandera d’una manera gairebé personals, sabent que fent-ho fereixen molts senyors Esteve, o contribuents que els paguen el marbre en què ells esculpeixen deformitats a l’estil de Jordu Schell. També, i això és més greu, aquells que amb tant patiment ens van salvar els mots.

Al capdavall, la conclusió és òbvia, perquè la raó i el sentit comú tenen el petit avantatge de ser difícilment objectables: la feina ben feta no pot ofendre ningú que no amagui interessos espuris, qui sap si lingüicides, però la mal feta sí.

 

[Font: http://www.nuvol.com]

Noemí García, creadora da conta Media Laranxa, expón como foi a xénese do seu proxecto así como dos seus obxectivos, entre os que destaca a busca pola calidade lingüística no ámbito da gastronomía. García tamén opina sobre a situación actual do galego nas redes e reivindica a necesidade de poder atopar nelas calquera tipo de contido na nosa lingua. Ela mesma indica que “unha conta en galego non debe ser noticia, senón unha realidade.”
Noemí García é @media_laranxa en Instagram. (Foto: Nós Diario)

Noemí García é @media_laranxa en Instagram

Por Mar Álvarez

Avante Pouca

Como xurdiu a idea de crear a conta de Media Laranxa?
Media Laranxa xorde co fin de unir dúas das miñas paixóns: a gastronomía e a lingua. Ambas as dúas están presentes no día a día de cada persoa, pois todas comemos e falamos. Entón, se coidamos da nosa alimentación, por que non imos coidar tamén da nosa lingua? O galego é un idioma que vale para todo, polo que debemos poder atopar calquera receita na nosa lingua. Nesta conta non só publico receitas, senón que o seu principal obxectivo é que poidamos lograr unha maior calidade lingüística, desbotando os castelanismos máis asentados e dándolles nome a novas realidades. Media Laranxa intenta que os conceptos novos da cociña contemporánea sexan accesíbeis para calquera persoa, por iso decidín crear a conta en Instagram; todas temos redes sociais polo que todas podemos aprender se queremos. Ademais, o feito de que apareza un produto de forma tan visual co castelanismo e coa palabra galega que se debería empregar atrae moito a xente.
A verdade é que estou moi contenta co proxecto. Creei a conta no confinamento, en abril, e xa pronto comezou a subir o número de seguidores. Desde entón recibo moitas mensaxes agradecendo o meu traballo e reafirmando a necesidade deste tipo de contas. Precisamos normalizar esta situación. Unha canle en galego non debe ser noticia, senón unha realidade.

Avante Media 

Publica receitas, enquisas, formas correctas de termos en galego…
Si, fago un pouco de todo. No que ás receitas se refire, publico algunhas virais, como o café Dalgona ou as patacas Deluxe, pero maioritariamente receitas sas, aínda que, de cando en vez, tamén me animo con algunha lambonada. Agora que chega o Nadal estou a publicar receitas típicas destas festas, como tamén fixen no Samaín. Con todo, o que máis está gustando é a posibilidade de aprender cousas novas. Cada sexta feira adoito publicar enquisas polas historias e retar os usuarios a que elixan a forma correcta en galego dun alimento ou mesmo a súa pronunciación. Está claro que as persoas queremos aprender, tanto de gastronomía como de calquera outro ámbito, pero faltan medios. Precisamos contidos en galego de todo tipo.

Que acollida tivo a conta? Nota moita interacción cos teus seguidores e seguidoras?
Si, hai moita participación. Cando publico algún termo en galego con variantes nos diferentes bloques dialectais, moitas persoas comentan a equivalencia desa palabra na súa zona. E o mesmo ocorre coas receitas. A semana pasada publiquei a receita dunhas torradas típicas de Portugal e tiven moitos comentarios de persoas de distintos sitios da Galiza expondo que neses lugares tamén eran típicas.

Avante Toda

Que opina da situación actual do galego nas redes sociais? 
Existe unha comunidade moi chula entre as persoas que creamos contido en galego. Sempre nos apoiamos entre nós e tamén ás canles novas están a nacer, tanto no Instagram, como no Facebook, no Twitter etc. No que se refire á gastronomía, penso que existen moi poucas contas especializadas, aínda que cada vez están a aparecer máis, principalmente a raíz do confinamento, como foi o meu caso.

Móvese por Instagram, tamén ten un blog… medrará Media Laranxa no futuro?
O meu plan de futuro é crear unha canle en Youtube na que subir receitas. Penso que é algo que falta no noso país. As únicas receitas que existen en galego son as da TVG e os participantes non demostran a calidade lingüística que merece a nosa lingua. Precísanse máis vídeos de gastronomía en galego. Moitas veces adoitamos buscar as receitas en castelán presupondo que non van existir en galego, e iso é unha mágoa.

 

[Fonte: http://www.nosdiario.gal]

Unha publicación do Consello da Cultura Galega analiza as conexións entre as distintas linguas ibéricas.

Mapa das áreas dialectais en Entrelinguas

Mapa das áreas dialectais en Entrelinguas

Unha publicación do Consello da Cultura Galega analiza as conexións entre as linguas ibéricas co obxectivo de mostrar as interrelacións entre elas e « pór en contexto a situación do noso país e entendela mellor ».

Galego e castelán son linguas que están en contacto desde hai séculos, aínda que unha ten unha postura dominante e outra minorizada. Non é única interrelación entre idiomas na Península Ibérica, xa que tamén se fala o portugués, o asturiano, o castelán, o vasco, o aragonés, o aranés e o catalán. Amosar as interrelacións entre elas é unha das finalidades deste volume « Variedades lingüísticas en contacto na Península Ibérica » que se pode consultar aquí, a última publicación do Consello da Cultura Galega editada por Francisco Dubert-García, Vítor Míguez e Xulio Sousa.

“No mundo hai máis linguas ca estados, polo que a situación de contacto entre elas é absolutamente normal”, asegura Francisco Dubert-García, co-editor desta publicación. “Este libro pretende amosar que existen fenómenos de contacto entre as linguas que conviven. As linguas que viven xuntas acaban por intercambiar trazos (que se adoitan clasificar como interferencias) que adoitan levantar debates identitarios sobre a pureza das variedades en contacto. Nós non pretendemos xulgar nin valorar as interferencias, nin entrar nos debates identitarios: só poñemos enriba da mesa as consecuencias lingüísticas do contacto co convencemento de que, ó analizarmos os fenómenos de cambio asociados a estes procesos, coñeceremos mellor a estrutura das linguas que estudamos”, asegura.

O USO DE TEMPOS COMPOSTOS

Un exemplo claro e próximo é o uso dos tempos compostos en Galicia. Hai galegofalantes que os usan, incorrendo en castelanismos; e tamén existe o caso contrario, castelanfalantes que empregan na súa lingua trazos de orixe galega, adaptacións de formas galegas que toma o castelán de Galicia. Por exemplo, « algúns falantes de castelán de Galicia din cousas coma “me acuerdo cuando fuéramos a Coruña’, que posiblemente é unha tradución directa ‘acórdame cando foramos á Coruña’; outros, pola contra, cambian ese fuéramos por habíamos ido, que é un uso do tempo composto que non é propio do castelán estándar », indica.

As interaccións entre o galego e castelán tamén as trata Alba Aguete Cajiao, quen amosa que existen modelos vocálicos diferenciados en función de se se vive no rural ou nas cidades e analiza a vitalidade da distinción entre e e o abertos e pechados.

Este volume parte do recoñecemento de que as linguas non son homoxéneas, senón cúmulos de variedades que tamén están en contacto entre si. Por iso, amosa posibles análises lingüísticas de situacións de contacto en comunidades que nos son próximas cultural e xeograficamente no ámbito peninsular. Situación que se plasma nos fenómenos de préstamo, interferencia, transferencia e converxencia.

PRESTIXIO DAS LINGUAS

Os autores dos traballos mostran que nos procesos de contacto entre linguas inflúe o grado de prestixio das linguas implicadas, o tempo e a propia intensidade das relacións. A perspectiva desta publicación pretende amosar os factores sociais e lingüísticos, como se ven afectadas as estruturas das linguas implicadas en procesos de cambio por contacto, as interferencias e as converxencias.

O volume compila sete traballos agrupados que mostran tamén distintos enfoques sobre as diferentes posibilidades de contacto entre variedades lingüísticas que van máis alá do galego ou o castelán.

Alberto Gómez Bautista presenta os resultados do contacto do mirandés co portugués, dúas linguas cunha estrutura tipoloxicamente próxima que conviven dende hai séculos no extremo nordeste de Portugal, na rexión de Trás-os-Montes, nunha parte  do territorio da histórica rexión da Terra de Miranda.

Ramón de Andrés analiza a situación de contacto entre outras dúas linguas próximas: o asturiano e o castelán; a relación entre estas caracterízase por unha diglosia ou bilingüismo desequilibrado en favor do castelán. O traballo de Matilde Vida-Castro explora o proceso de contacto entre variedades dunha mesma lingua, como é o caso dos dialectos andaluces e do castelán estándar. Pola contra, no capítulo de Sara Gómez Seibane móstranse os resultados do contacto entre dúas linguas de tipoloxía moi diferente: o castelán e o vasco. Finalmente, Carsten Sinner escribe un traballo máis centrado na crítica metodolóxica, pois analiza como foi tratado o contacto entre catalán e castelán, para mostrar as dificultades que orixina o estudo dos fenómenos de contacto.

[Imaxe: entrelinguas.gal – fonte: http://www.galiciaconfidencial.com]

 

 

Un artigo de L. C. Carballal

O artigo “Nomear invertebrados com C.G.” de Joám Lopes Facal dando a coñecer a aparición dun “Dicionário de Zoologia e sistemática dos invertebrados” do profesor Carlos Garrido, sérveme de acicate pra divulgar –pois temo que haxa moita xente que aínda descoñeza a súa existencia– que hai un proxecto en marcha que vai dotar o noso idioma coa capacidade de denominar calquera especie viva coñecida do noso mundo. Este proxecto chámase “A Chave” e pódese consultar na páxina web: achave.gal, onde aos poucos se van colocando listaxes de léxico ordenadas por ordes ou familias pra que calquera galegofalante poida consultar como se denomina calquera especie catalogada da Fauna e maila Flora mundial.

Seguramente debería ser un traballo elaborado por algunha das nosas institucións lingüísticas –e temos unhas cantas: Instituto da Lingua Galega, Real Academia Galega, Consello da Cultura Galega, Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, etc.– ou científicas –tres universidades coas súas facultades correspondentes e a Real Academia Galega de Ciencias–, mais é unha iniciativa privada dos “bos e xenerosos” a prol da nosa lingua, porque seica as institucións adicadas ao estudo do noso idioma coidan que tendo o castelán á man pra que dotar o galego de tal capacidade léxico-científica?

Ende mal, aínda hai moitos “gallegos” que lle negan ao noso idioma a capacidade de abranguer calquera ámbito da ciencia, como as Matemáticas, a Física e a Química consonte a nosa Consellaría de Educación, porque non é adecuado, de xeito que este proxecto é toda unha rebelión contra os ditames do “españolismo” que non quer un galego culto, preparado pra falar de calquera disciplina científica.

Emporiso, o proxecto segue o seu curso e paseniño vai dotando o galego de toda esa terminoloxía científica que moitos lle negan, así xa se poden distinguir as diferentes especies de “lodoeiro” ou Celtis spp. e saber que o nome presenta as variantes “lodueiro” e “lidueiro” e ten como sinónimos “lodón” e “maroubeira”; porque están a disposición os vocabularios adicados á botánica, gran parte dos invertebrados e á maior parte dos vertebrados (aves, anfibios, réptiles e a maioría dos mamíferos). Ende mal, de pouco proveito vale tan nobre labor se se segue a botar man do castelán pra denominar calquera especie exótica como se fixo na tradución de dúas obras finesas onde nunha se opta por “glotón” (< es. glotón < fr. gluton) e na outra por “glutón” (< pt. glutão < fr.) –nome este admitido como sinónimo pola Chave pro non considerado preferente–, variantes dunha verba inexistente e innecesaria en galego, no canto do recomendado “gulo” pró “Gulo gulo”, latinismo en consonancia con outros moitos empregados pra denominaren especies exóticas (Ex.: gacela, antílope, alce, facóquero, leopardo, rinoceronte, suricata, licaón, caracal, etc.) que amais ten a virtude de explicitar a proverbial gula deste gran mustélido nórdico. Ou se o dicionario da RAG asume o castelanismo “mangosta” contra a adaptación do orixinal “mangusta” (< fr. mangouste), como propón A Chave, cunha explicación ben detallada; aínda que a pobreza cuantitativa e cualitativa da nomenclatura científica do “dicionario oficial” daría pra un longo artigo.

Obviamente ningún vocabulario é definitivo porque a mesma ciencia tampouco o é e conforme avanza na análise do ADN dos seres vivos vai recoñecendo ou eliminando especies, por este motivo a propia A Chave vai revisando e actualizando periodicamente as súas diferentes listaxes con ampliacións e modificacións consideradas de rigor. Que ninguén esixa ao galego o que non se esixe a outras linguas, porque, por exemplo, na Lista de las Aves de España de 2012 da Sociedad Española de Ornitología aparecen varias reformas na denominación patrón castelá das aves observadas en territorio español a respecto de anteriores listas. Os nomes casteláns foron fixados primeiramente polo ornitólogo Francisco Bernis no seu Prontuario de la Avifauna Española en 1954 e modificados pola SEO en traballos posteriores; actualmente hai unha edición de 2019 que inclúe tamén a súa denominación patrón en galego. Así na última lista da SEO os antano “ratoneros” do xénero Buteo spp. pasan a ser “busardos” –termo non recollido polo dicionario da RAE–, a “águila culebrera” (Circaetus gallicus) muda pra simplemente “culebrera europea” e o “halcón abejero” (Pernis apivorus) pra “abejero europeo”, o popular “ánade real” (Anas platyrhynchos) muda de apelido: “ánade azulón”, e a “polla de agua” (Gallinula chloropus) de nome: “gallineta común”, pasan a nomes de especie a outrora “hubara” (Chlamydotis undulata) que é agora “avutarda hubara” e a “ortega” (Pterocles orientalis) que é “ganga ortega”, e mudan de nome xenérico a “lechuza campestre” (Asio flammeus) por “buho campestre”, a “lechuza de Tengmalm” (Aegolius funereus) por “mochuelo boreal” e o “pito negro” (Dryocopus martius) que pasa a “picamaderos negro”, etc., en fin, que nada é pra sempre e menos no eido da nomenclatura científica e a súa tradución ás linguas vernáculas.

Por certo, as devanditas aves denomínanse segundo “Os nomes galegos das Aves” (A Chave, 4ª ed., 2019): miñatos, cobreira (común), abelleiro (común), lavanco (común), galiña do río, hubara africana, cortizol de barriga negra, curuxa das xunqueiras, moucho de Tengmalm e picapau negro.

Cando o magno proxecto remate o galego estará entre o moi selecto grupo de idiomas con capacidade pra denominar toda especie animal ou vexetal coñecida da Terra. Poucos idiomas, mesmo estatais, teñen tal instrumento pra estudar e divulgar a natureza de calquera recuncho do planeta. Así que, por favor, cando teñan que denominar algunha especie do noso planeta no canto de consultar calquera guía especializada española boten man dos vocabularios da Chave, o galego agradecerao.

[Fonte: http://www.praza.gal]

Ivan Solivellas entrevista Pau Vidal, autor de “Corregir mata” (Viena Editorial, 2020)

Pau Vidal va néixer l’any 1967 i va estudiar Filologia catalana a la Universitat Autònoma de Barcelona, on es va llicenciar el 1990. Destaca com a escriptor amb obres com Homeless (premi Documenta 2002) o Fronts oberts (2012), però el seu camp de treball és la llengua. No és estrany, doncs, que hagi publicat El bilingüisme mata (2015) o, més recentment, Corregir mata (2020). Algunes persones el coneixem per la seva tasca com a traductor —podem dir que és un dels traductors més rellevants de l’italià—, però ell s’estima més definir-se com a “filòleg recreatiu”, ja que té moltes dèries, tot i que no n’ha aprofundit en cap de concreta. Es defineix com “una mena de tastaolletes”, amb un fort esperit autodidacte. De fet, després de la llicenciatura, s’ha autoformat en àmbits com la correcció i la sociolingüística, la qual cosa demostra la seva inquietud per la llengua, però també per la literatura.

Entre les seves activitats habituals, cal destacar-ne l’activisme per les xarxes, especialment per Twitter, sempre immers en discussions (en sentit positiu) i debats sobre llengua. I aquest gran activisme, juntament amb la tasca divulgadora que desenvolupa des de diferents mitjans, com VilaWebNúvol o l’AMIC, li ha permès de congriar-se seguidors, però també detractors, alguns dels quals el consideren un espanyolotcatanyolasso i, per descomptat, un light, en relació amb la polèmica sobre el model de llengua dur o tou. Ell es defineix com “el més light dels heavies i el més heavy dels lights”, en la mesura que defensa un model de llengua propi, allunyat dels castellanismes i, per tant, del denominat catanyol —que també ha criticat fortament, amb obres com El catanyol es cura (2012), juntament amb el burocratès, una mena de subestàndard inventat per l’Administració i els mitjans—. Si hagués de triar entre la colla dels lights (Pericay, Toutain, etc.) i la dels heavies (Cabanes, Murgades, etc.), ho faria amb matisos: òbviament, “des del punt de vista ideològic, som al costat dels patriotes”, és a dir, els durs; en canvi, considera que “entre el purisme més repatani i la castellanització absurda del català del carrer hi ha una tercera via que passa per no desdenyar sistemàticament la realitat lingüística del moment”. Tanmateix, creu que avui dia el model heavy no és visible enlloc, ni tan sols a VilaWeb, en què s’hi fa molt bona feina, “tot i que de vegades opten per solucions una mica artificioses”.

“És més efectiu llegir que no ser corregit.”

En canvi, a les xarxes socials, “veritable santuari del morrofortisme”, sí que és freqüent trobar-se amb “il·luminats que van corregint a tort i a dret sense saber-ne (o sense saber-ne prou), cosa que és molt perillosa perquè crea inseguretat. El parlant insegur, que dubta contínuament del seu idiolecte, per no espifiar-la vol ordres clares: això sí, això no. Es refugia en la hipernormativitat, i això té com a efecte secundari el fet d’estroncar la creativitat”. Així, insisteix que “si a tu et diuen que el mot d’argot castellà rajar, en el sentit de ‘criticar públicament algú’, es diu malparlar o bescantar, tal com fa el purisme obtús (errat, perquè el nivell de formalitat no es correspon), i descartes possibilitats com per exemple escorxarespellotar o trinxar perquè et sonen massa locals, perdràs la possibilitat de fer, posem per cas, un derivat necessari com escorxada o trinxamenta. I això sí que és mortal per a la llengua viva d’avui”.

“Per això dic que corregir mata, perquè com a mètode pedagògic no funciona: els esmenats agraeixen molt les correccions, però continuen cometent les mateixes pífies. En bona part perquè sol ser un perfil de parlant amb poca intuïció lingüística.” En aquest sentit, l’autor defensa que és molt millor el mètode tradicional: la lectura. “Val més una bona novel·la (o un bon text teatral) que mil correccions.” Un segon perill, segons Vidal, és l’efecte crida: víctimes de correcció no sol·licitada es converteixen en botxins que es llancen a corregir a noves víctimes allò que han (mal)entès de les esmenes. El resultat és que les xarxes “vessen de mestretites castrant mil-i-una formes d’expressivitat popular, dialectalismes o transgressió genuïna, que és la saba que alimenta la llengua”. Entre aquests casos podem posar com a exemples “variants com allavontes per llavorsvine pacací per cap aquí o mem per vejam, i milers de variacions genuïnes que conformen l’enorme panòplia de la parla oral”. Contràriament, escampar “formes encarcarades i allunyades de la parla agreuja el sentiment de culpa de l’usuari”, perquè percep que no parla una llengua prou bona.

Malgrat tot això, Vidal és conscient que el codi es degrada dia a dia per culpa del contacte permanent amb el castellà i, en menor mesura, amb l’anglès, raó per la qual considera que, en cas que Catalunya esdevingui un estat propi, “el català ha de ser la llengua de vertebració nacional; no sé si oficial o no, perquè el concepte d’oficialitat en un món cada dia més multilingüe és poc efectiu (mira l’aranès!), però sí que sigui l’única llengua de vertebració”. Entre les moltes altres, “seria lògic que el castellà gaudís, durant un temps, d’un paper preeminent per mor dels vincles afectius i culturals de molts ciutadans, però equiparant-se progressivament a les supranacionals com l’anglès, l’àrab, el mandarí, etc.”.

“Tornar a la llengua del Tirant em faria molta gràcia, però lingüísticament seria una ucronia.”

Sobre la no tan nova gramàtica de l’Institut, el filòleg recreatiu considera que “la Secció Filològica ha acomplert un desplaçament de pèndol impensable fa trenta anys, fins al punt de passar-se una mica de frenada en alguns casos”. Tot i així, defensa que la nova gramàtica és una aposta valenta perquè ha aconseguit superar el binomi correcte/incorrecte, “una postura que, a poc a poc, esdevindrà majoritària arreu del món, perquè la prescripció cada cop tindrà menys pes, incidirà menys”. D’aquesta manera, Vidal no considera operatiu el concepte de restituir la llengua: “A mi també em faria molta gràcia tornar a la llengua del Tirant, prèvia a la castellanització, però seria una ucronia”, per això reivindica que és millor promoure un model que s’adeqüi al món d’avui: “Si restituir la llengua vol dir demanar-li al parlant que faci l’esforç de reintroduir mots en desús com cinyell en comptes de cinturó, no val la pena: és una derrota anunciada. Ho pots fer amb uns quants (bústia, segell, vorera) però amb mig diccionari no. Si associes parla a esforç i penitència et quedaràs sense parròquia”. 

Però això no és tampoc cap defensa en favor de l’adopció acrítica del contínuum de castellanismes que ens ofeguen: el parlant ha d’aprendre (“joiosament”), continua Vidal, que la llengua ofereix un repertori molt ampli i que com més fons d’armari tinguis, millor: “No et vesteixes igual per anar a bateig que per a fer esport: cal saber quina peça toca en cada activitat”. És important, doncs, “desdogmatitzar la llengua” i espolsar-se de sobre la idea del bon català monolític, perquè “hi ha un bon català per a cada circumstància”.

En línia amb això, entén que l’èxit de Fabra “es va deure, en bona mesura, a haver sabut respondre a les necessitats d’aquell moment; un segle després, el món ha canviat molt i, si el català arriba al segle XXII, ens hem de mentalitzar que serà molt diferent del d’ara. A molts no ens agradarà, però serà així: no tindrà pronoms febles, ni essa sonora, potser ni tan sols vocal neutra… I amb el lèxic, igual”. Tot i així, considera que si volem que aquesta enorme massa de gent vinguda de tot arreu s’incorpori a la catalanofonia, que efectivament és el que volem, serà al preu de profundes modificacions en la fesomia del codi. “No hi ha tutia: si no s’hi incorporen, la llengua es perdrà; si s’hi incorporen, se n’alterarà l’aspecte. És com el que va passar amb l’espanyol a l’Argentina: milions d’emigrants de llengües itàliques el van alterar profundament. Aquí passarà el mateix, és inevitable.”

“El català del segle XXII no tindrà essa sonora ni vocal neutra.”

Això no vol dir que no sigui necessari prescriure: “No ho podem deixar tot a l’atzar, és clar, però la norma s’anirà flexibilitzant tota sola, perquè la pressió antinormativa, aquí i a tot arreu del món, és un valor en alça”. Un clar exemple de com es qüestiona la norma, fins i tot quan es tracta d’un aspecte estructural del sistema, el trobem amb el denominat femení genèric, que demostra que “la llengua és un element de combat on també es lliura la pugna pel poder”: hi ha qui creu que es pot modificar la llengua des de la ideologia, malgrat que això no modifica la realitat, ans al contrari, funciona a la inversa, “els canvis lingüístics són conseqüència de transformacions de la societat”. El llenguatge de gènere és una manifestació del canvi de paradigma cultural: “El saber ja no va de dalt a baix (el mestre ensenya al deixeble), sinó que circula en horitzontal”. Totes les opinions compten igual. I així, en llengua, “els llecs entren a la sala d’operacions i arrabassen el bisturí als metges tot acusant-los de conservadors. Per això els textos redactats amb desdoblament o femení genèric tenen un cert aspecte de Frankenstein”.

No ens ha de sobtar, doncs, que en matèria lingüística tothom s’hi posi; és un fet estretament vinculat a la identitat, especialment als territoris de parla catalana, “on la identitat frustrada ha estat substituïda per la llengua: som un país de llengua ferits”. No hem d’oblidar que la catalanitat no existeix sense el català. “Abans de la correcció política ens descrivíem com a catalans (qui parlava la l’idioma del país) i castellans (qui no el parlava); ara ho hem substituït per sengles eufemismes, catalanoparlants i castellanoparlants, per no haver d’afrontar el debat de qui és i qui no és català.”

“Espanya és un Estat lingüicida perquè és un projecte exclusivament castellà.”

Aquest lligam entre llengua i identitat està estretament lligat a l’odi que l’espanyolisme professa envers la nostra mera existència: “Espanya és un Estat lingüicida perquè és un projecte que només preveu l’existència d’una cultura i una identitat, la castellana. I no se n’amaga gota. De fet, ells són més políticament incorrectes que, per exemple, els italians, que si més no fan veure que es preocupen per la diversitat cultural”. Per aquest motiu hi ha tants de ciutadans que viuen a Catalunya, i que no han tingut ni tenen cap interès a aprendre la llengua del país: “Es reconeixen exclusivament en la identitat espanyola i això implica no assumir cap dels símbols de la catalanitat: ni la bandera, ni l’himne, ni la selecció de futbol, ni res. I, per descomptat, tampoc la llengua. Per això, de la mateixa manera que a mi em fa angúnia que m’etiquetin d’espanyol, perquè no m’hi reconec, entenc que aquesta gent (i no estem parlant de pocs, precisament) no se sentin inclosos en l’etiqueta de catalans”.

Finalment, Vidal es mostra preocupat per la manca de consciència lingüística dels parlants, que va en augment. En part per la por al conflicte, heretada, que els fa refugiar-se en la seguretat de la llengua no marcada, la que no porta problemes; i en part perquè el món globalitzat i les noves formes de comunicació multipliquen la necessitat de llengües franques, que no estan marcades: “El nombre d’interlocutors que tenim o que podem tenir ha crescut exponencialment, però la immensa majoria no sabem ni qui són i, per tant, el refugi de la llengua franca es fa cada cop més necessari. La del món, ara com ara, és l’anglès; la dels catalans, el castellà”.

Si a tot això hi sumem la manca de referents que hem patit (i patim) des de fa estona, el resultat és l’abandó progressiu de la llengua, especialment entre el públic adolescent. Cal fer feina i ser conscients que el camí és llarg, però això no ens ha d’espantar, sinó fer-nos més forts i valents: el futur del català és (encara) en les nostres mans.

[Fotos: Laia Serch – font: http://www.nuvol.com]

Un artigo de L. C. Carballal

Segundo o dicionario da RAG un lusitanismo, tamén chamado portuguesismo ou lusismo, é “un trazo idiomático ou vocábulo propio do portugués”, e, por tanto, é un préstamo lingüístico do portugués. Mais como ocorre cos préstamos lingüísticos que tódalas linguas posúen, poden ser considerados necesarios ou innecesarios consonte ocupen un espazo baleiro dentro da lingua de recepción, destarte “cóndor”, “hamaca”, “puma” ou “tomate” son americanismos necesarios chegados a través do castelán porque serviron pra denominar conceptos inexistentes no galego patrimonial, en tanto que os anglicismos “boom” (auxe/expansión), “casting” (audición/proba de selección), “jeans” (pantalón vaqueiro), “sponsor” (patrocinador) ou “tícket” (billete) –este admitido pola RAG–, son claramente innecesarios porque se poden substituír por palabras galegas sen problema ningún. Estes préstamos innecesarios son tamén denominados “de luxo”, porque como este indican máis status ca necesidade.

Xa que logo, os lusitanismos de luxo son todos aqueles que usamos na nosa lingua, fundamentalmente no galego estándar, no canto das formas propias xeradas polo galego. Algúns son portuguesismos absolutos, porque nunca denantes da época contemporánea se documentaran en galego, como: a locución no entanto (con todo, emporiso), que se documenta a partir da década dos vinte do século pasado; ou xanela, palabra inexistente na Idade Media que só rexistra “feestra/fiestra”, a primeira forma dominando no s. XIII e a segunda nos séculos seguintes, e que tampouco rexistra o vocábulo hoxe maioritario “ventá”, castelanismo evidente documentado dende o s. XIX, mentres que “xanela” comeza a usarse no s. XX; etc.

Mentres que outros, formas minoritarias pro si documentadas en galego, posibelmente deben o seu suceso actual no galego estándar a seren as formas usadas polo portugués normativo, e mesmo substituíron as nosas palabras maioritarias patrimoniais, como: até, forma moi minoritaria na Idade media que reaparece a comezos do século pasado pra competir con “ata”, forma maioritaria medieval, substituída na Idade Moderna pola palabra castelán; coñecer, forma apenas documentada na Idade Media (3 rexistros na lírica do s. XIII) fronte á maioritaria “coñocer/coñoscer”, que sucumbiu ante a forma castelá, reaparece con forza a finais do s. XIX pra combater o castelanismo; milagre, que na Idade Media soamente aparece rexistrada unha única vez no s. XIV fronte a “miragre”, a forma predominante, convértese na forma maioritaria dende o inicios do s. XIX fronte a “miragre” e o castelanismo “milagro”; néboa, rexistrada unha soa vez no s. XIV (neuoa) fronte á máis usual “nebla/nebra”, reaparece a comezos do s. XVII e despois xa con forza a partir do último cuarto do s. XIX, namentres que “nebra” tivo moito menos emprego; raíña, forma minoritaria medieval fronte a “reíña”, escrita como reynareinna… e mesmo reinha en 4 rexistros líricos, volve usarse dende finais do s. XIX pra desterrar o dominante castelanismo, sorte que non correu “reíña”, moi pouco utilizada; testemuño, forma moi minoritaria na Idade Media fronte á maioritaria “testemoio” e outras menos usadas como: testimoniotestimoiotestemuiotestemonio ou testimuio, que volve ser usada no galego contemporáneo a partir da década dos 30 do pasado século pra substituír o hexemónico castelanismo, en pugna coa forma maioritaria medieval que non tivo éxito malia ser usada na Revista Nós e por autores como Castelao, Vicente Risco ou Ramón Piñeiro; etc.

Porén, alén dos citados, todos eles asumidos polo galego estándar, hai unha gran cantidade de lusitanismos innecesarios, non aceptados pola lingua estándar, que amais moitos deles son contraproducentes, ben porque xa o galego ten a súa palabra axeitada ou un castelanismo plenamente asumido, ben porque é maior a confusión que crean cá solución que proporcionan. Son do primeiro tipo: barata (cascuda), beco (rúa cega), berma (beiravía), caneta (bolígrafo), comboio (tren), envelope (sobre), frango (polo), gafañoto (saltón), greve (folga) –e “dia de folga” (día festivo)–, lenzol (saba), louva-a-deus (barbantesa), maca (padiola), morango (amorodo, morote), omelete (tortilla), pirilampo (vagalume), sande (bocadillo), torneira (billa), travón (freo), urso (oso), ventoíña (ventilador), vereador (concelleiro), xirino (cágado) etc. E do segundo tipo: asa (á), banco “dun coche” (asento), bengala (caxato), carriña (furgoneta), carro (coche), chifres (cornos), corrente (cadea), cravo (caravel), deseño (debuxo) –e “design” (deseño)–, eléctrico (tranvía), farol (faro), fregués (seareiro), garrafa (botella), macaco (mono), mariposa (avelaíña, velairiña), nota (billete monetario), oficina (taller), paseo (beirarrúa), pasta (carpeta), plano (plan), prego (cravo), presunto (xamón), reforma (xubilación), romance (novela), salsa (perexil), sinal (lunar), sotao (faiado) –e “cave (soto)–, taller (cuberto de mesa) etc. 

Tamén podemos incluír aquí os lusitanismos morfolóxicos, que son as variantes portuguesas de palabras comúns preferidas ás usadas polo galego estándar. Aínda que moitas destas variantes teñan presenza no galego dialectal, o seu emprego vén motivado unicamente por seren as formas utilizadas polo portugués estándar, como as que engaden -E final: mole (mol), pele (pel) ou vale (val); as que suplimen algunha consoante: baú (baúl) ou feto (fento); ou suplimen algunha vogal: funcho (fiuncho) ou teto (teito); as que levan algún L máis: esquilo (esquío), floresta (foresta) ou gelo (xeo); ou algún E máis: carregar (cargar), fevereiro (febreiro), oferenda (ofrenda) ou úbere (ubre); as que engaden un A- inicial: alaúde (laúde), apresentar (presentar) ou aquecer (quecer); ou o suplimen no inicio: cá (acá/acó), lacrau (alacrán) ou vespa (avespa); ou no final: avó (avoa), maré (marea), mó (moa) ou só (soa); as que trocan o A polo E: enguia (anguía), rebanho (rabaño) ou selvagem (salvaxe); ou mesmo polo O: engodo (engado) ou fome (fame) –mais “famelgo” (famento)–; ou o E polo I: direito (dereito), dívida (débeda), inveja (envexa), inteiro (enteiro), tépido (tépedo) ou vizinho (veciño); ou o U polo O: comprido (cumprido), cobrir (cubrir), colher (culler), coruja (curuxa) ou tossir (tusir); ou o U polo ditongo OI: fruta (froita), luta (loita) ou truta (troita); ou o ditongo OI polo OU: açoite (azoute), coice (couce) ou foice (fouce); ou ao revés o OU polo OI: couro (coiro), tesoura (tesoira) ou vassoura (vasoira); ou o ditongo UI polo OI: entruido (entroido), cuidar (coidar) ou muito (moito); ou o EI polo E: brejo (breixo), carqueja (carqueixa), cereja (cereixa) ou texugo (teixugo); ou o OU polo O: aposento (apousento) ou mocho (moucho); as que teñen iode antihiático: baleia (balea), cheio (cheo), ideia (idea) ou seio (seo); as que teñen ditongo no canto de hiato: céu (ceo), troféu (trofeo), vau (vao) ou véu (veo); as que preferen o D ao T: bigode (bigote), faculdade (facultade) ou fadiga (fatiga); ou o T ao D: natal (nadal) ou potro (poldro); ou o L ao R: flauta (frauta), flecha (frecha) ou javali (xabaril); ou o S/SS ao X: asinha (axiña), pássaro (paxaro) pêssego (pexego), sabom (xabón) ou seringa (xiringa); ou o S ao Z: sapato (zapato), soco (zoco), sugar (zugar) ou sumo (zume); as que engaden unha sílaba inicial: alçapão (zapón), enxaqueca (xaqueca) ou enxofre (xofre); ou as que a perden: cânfora (alcanfor) ou cipreste (alcipreste); as que presentan metátese consonántica: borboleta (bolboreta), disfarce (disfrace), grinalda (grilanda) ou melro (merlo); ou mesmo vocal: joelho (xeonllo); etc.

En verdade, todos estes portuguesismos aparecen fundamentalmente nos textos reintegracionistas, moitos deles escritos directamente en portugués, polo que inciden moi pouco no galego estándar.

Con todo, tamén hai ou pode haber lusitanismos necesarios, que nunca son ou serían “de luxo”, na nosa lingua porque chegan pra substituír os moitos castelanismos que, por motivos históricos e diglósicos, inzan o galego. Moitos deles xa admitidos na lingua estándar, por veces compartindo sinonimia coa palabra que nos entrou a través do castelán, como: altofalante (*altavoz), ananás (piña), andar (piso, planta), atol (*atolón), axuda de custo (*dieta), bixutería (*bisutería), bolsista (*bursátil), cachimba (pipa), caixa do correo (*buzón), cervexa (*cerveza), chinés (*chino), citania (castro grande), colete (chaleco), crioulo (*criollo), despedimento (despido), espinafre (espinaca), investir (*invertir), ferro de pasar (*plancha), garfo (*tenedor), gravata (*corbata), materia (*asignatura), miraxe (espellismo), nicaraguano (*nicaraguense), orquestra (*orquesta), orzar (presupostar), pagode [m.] (*pagoda [f.]), papagaio (*loro), parágrafo e alínea (*párrafo), paralama (gardalama), patibular (*patibulario), peúgo (calcetín), rañaceos (*rascaceos), tartaruga (*tortuga), til (acento de nasalidade), tucano (*tucán), varredor (*varrendeiro), vertixe (*vértigo), vírgula (coma), vocábulo (*vocablo), xuro (rédito) etc.

Mais tamén hai aínda unha gran posibilidade de incorporación de lusitanismos pra seguir na senda de descastelanizar o noso vocabulario, excesivamente influído pola lingua estatal. Así poderiamos incorporar palabras como: abacate e abacateiro (aguacate), aceite – só pró de oliva e “óleo” pró resto–, amendoín (cacahuete), arame farpado (arame de espiño/de pugas), baixel (barco), beterraba (remolacha), billeteira (despacho de billetes), búsola (compás), cientista (científico [s.]), ciúmes (celos), diplomata (diplomático [s.]), embondeiro (baobab), lexenda (lenda) –nas acepcións de pé explicativo e inscrición–, magrebino/marroquino etc. (magrebí/marroquí etc.) –seguindo os xentilicios tradicionais: monfortino, fonsagradino etc.–, melancía (sandía), orgullar(se) (sentir orgullo), osga (Tarentola mauritanica) –usada xa en textos de herpetoloxía–, parlamentar (adx.), percurso (percorrido), poboación/populación –lugar poboado/conxunto de persoas dun lugar–, predio (edificio), recife (arrecife), retábulo (retablo), salada (ensalada) –do fr. “salade”–, saldos (rebaixas), seiva (zume), sotaque (pronuncia dun lugar), tatú –no dRAG só admitido prá especie Dasypus novemcinctus– (armadillo), tourada (corrida de touros), tubarón (tiburón), vocabular (adx.), xiboa (serpe boa) etc.

Aínda que a inmensa maioría dos lusitanismos son léxicos, como ocorre cos demais préstamos lingüísticos doutras linguas, tamén existe algún morfolóxico como o sufixo “-bel/-beis” na súa forma plural. O estudo do profesor R. Mariño Paz: “Forma e función do sufixo -uel no galego medieval” publicado en Cadernos de Lingua nº 27 (2005) non deixa marxe á dúbida verbo da galeguidade do sufixo “-bel” < lat. “-bilis”, maioritariamente escrito con V na Idade Media e forma dominante ata mesmo a metade do s.XV, fronte ao sufixo castelán hoxe dominante “-ble/-bre”, mais á súa vez tamén documenta como o plural patrimonial era predominantemente “-veles” e minoritariamente “-viles” e “-vi(i)s” pro nunca “-veis”. Esta forma plural portuguesa principiou a usarse en galego a comezos do s. XX pra ao cabo ser a única utilizada neste sufixo. Con todo, é moi preferíbel empregar este sufixo parcialmente portugués –só na súa forma plural–, admitido pola RAG, có dominante e preferido “-ble(s)”, puro castelanismo na súa totalidade.

En definitiva, un lusitanismo xamais debería substituír ningún xenuíno vocábulo galego pro si unha gran parte dos castelanismos que usamos no noso idioma, posibilitando que este estea máis próximo da nosa lingua irmá e á vez sirvan pra poñermos máis unha barreira contra o proceso de asimilación que sofremos pola lingua hexemónica.

[Fonte: http://www.praza.gal]

Os xornalistas Antonio Méndez, Sara Barreiro e Alejandro Vázquez veñen de presentar unha reportaxe multimedia que os levou por recunchos ben dispares do país para coñecer de preto a diversidade lingüística do galego. Polo camiño tamén bateron coas historias de vida, a cultura, a etnografía e as necesidades de lugares como Portomarín, Baleira, Cervantes, As Nogais e Negueira de Muñiz.

A viaxe de ‘Entrelinguas’ fixo unha parada no concello de Cervantes. entrelinguas.gal

Por Silvia López

Dunha Facultade de Comunicación na que conviven pícaros da Mariña, rapases da Costa da Morte e algún mocín da Montaña de Lugo naceu un proxecto que puxo o punto de mira nesas diferenzas lingüísticas entre unhas e outras zonas de Galicia. ‘Entrelinguas’ é a reportaxe multimedia saída de moitos meses de traballo e de viaxe para coñecer de preto a diversidade das falas do país. A aventura tamén tivo varias paradas en Lugo: PortomarínAs Nogais, Cervantes, Baleira e Negueira de Muñiz. 

Os xornalistas Antonio Méndez Rodríguez, Sara Barreiro Álvarez e Alejandro Vázquez Corral son os autores deste proxecto, gañador da IV edición da bolsa Nacho Mirás. Na súa presentación, esta mañá en Compostela, deron conta do camiño que os levou ata aquí. “Nós buscabamos contar unha historia —a da lingua, —, pero polo medio atopamos moitas máis”, repetía máis tarde o friolés Alejandro Vázquez.

Sara Barreiro, Antonio Méndez e Alejandro Vázquez (no centro), na presentación do proxecto ‘Entrelinguas’ na Facultade de Comunicación da USC | ALX

“AQUÍ O RARO É ATOPAR ALGUÉN QUE FALE COMO NA TVG”

A investigación sobre a fala ía acompañada do interese de retratar a variedade histórica, cultural, social, natural e etnográfica dos concellos visitados (trece en toda Galicia). Por iso, as conversas coa veciñanza, representantes políticos, voceiros de asociacións… axudaron a tecer a intrahistoria dalgunhas comarcas. “Hai moitas maneiras de falar e todas teñen unha causa. A fala de Lugo, por exemplo, está moi marcada polos accidentes xeográficos e por ser un lugar de paso de camiños”, comentaban.

A proximidade de Negueira a Asturias trae canda si trazos semellantes aos da comunidade veciña. Así pois, alí “o artigo determinado masculino singular non é ‘o’. É ‘el’. Pero non é un castelanismo!”, explica Xosé Manuel González, filólogo entrevistado no proxecto. Repara, tamén, na particularidade dos plurais, que van desde os vecíus e veciñas ata aqueloutros que xa se escoitan da Fonsagrada en diante: os macarrois de Navia, Cervantes ou As Nogais non son os mesmos ca os macarrós da zona central da provincia.

Aquí o raro é atopar alguén que che fale como na Televisión de Galicia. Cando vén alguén de fóra, referímonos a el como ‘ese que fala raro’”, di nun dos vídeos da web Laura Pardeiro, creadora da revista dixital Leiras e Marcos, en cuxas publicacións respecta os trazos lingüísticos da súa zona. “Se ía falar das cousas d’eiquí, quería falar coma a xente d’eiquí”, contaba hai uns meses no Lugo Xornal.

AS REIVINDICACIÓNS

No proceso de elaboración desta reportaxe multimedia, os seus tres creadores constataron que o galego “segue moi vivo” nos concellos lugueses visitados. “Algúns non lle chaman nin galego, pero é igual de digno e hai que facer un esforzo por mantelo e poñelo en valor”, reivindicaba o equipo de ‘Entrelinguas‘.

Piden unha maior implicación de todas as partes para que esta riqueza lingüística non esmoreza canda as aldeas, cada vez máis avellentadas e despoboadas na súa maioría. “Unha das cousas que nos dicían é que eles non son persoas de cidade, pero queren os mesmos servizos ca hai alí”, explican, en relación á demanda dunha maior rede de servizos públicos que permitan á mocidade asentar nestes concellos do rural.

Así, ‘Entrelinguas‘ vaise construíndo coas voces, historias e reivindicacións dos veciños e veciñas dos lugares visitados. Alejandro Pin, párroco nacido en Baleira; Carme Souto, antiga directora do colexio das Nogais; Álvaro de Bazal, actor cervantego de ‘O que arde’; Adriano López, que lembra o anegamento de Portomarín; Mogli Indigo, fillo de alemáns asentados en Negueira… “En Galicia hai unha chea de historias que non se coñecen e que paga a pena contar. Sexa no galego que sexa”.

[Fonte: http://www.lugoxornal.gal]

(Detalle) Visscher, N., Atlas Contractus Orbis Terrarum,(Amsterdam) c. 1659.

Publicado por Carlos Mayoral

Amañaron todas las velas, y quedaron con el treo, que es la vela grande sin bonetas, y pusiéronse a la corda, temporizando hasta el día viernes, que llegaron a una islita de los Lucayos, que se llamaba en lengua de indios guanahaní.

Un genovés al que apenas unas horas antes todos habían tachado de loco desliza la pluma suavemente sobre las páginas de su diario. En concreto, las líneas que aparecen sobre el blanco y que hemos reproducido centímetros arriba fueron escritas el 12 de octubre de 1492, justo el día en el que todo cobró sentido, y ya dejan constancia de la primera grieta que hubo de originarse tras el choque entre las dos culturas: la comunicación. Aquel crisol de lenguas de fonética diabólica (vaya usted a saber qué sonidos escuchó aquel que transcribió el término «guanahaní») fue mezclándose poco a poco con el idioma que había cruzado el océano a lomos de las tres carabelas. Los dialectos nacidos de aquella suave mezcla conformarían, varios siglos después, la segunda lengua materna más hablada del mundo.

Comenzaba un big bang cultural del que daría testimonio, como siempre, el arma más certera en manos del intelecto: la literatura. Desde el Inca Garcilaso hasta Borges. Desde los mapuches hasta el caldillo de congrio. Desde Moctezuma hasta la Maga. La historia del texto hispanoamericano es, en cierto modo, la crónica de la evolución de un idioma al otro lado del océano. El vocabulario, lejos del viejo dialecto peninsular, se desmelena hasta legarnos una riqueza léxica inigualable. A nivel fonético, un castellano plagado de andalucismos se va maquillando con tonos aborígenes y africanos. La semántica se multiplica. La sintaxis se engalana. Todo al servicio de las costumbres americanas, que evolucionan junto a esa palabra que, poco a poco, se va moldeando.

Han pasado innumerables vidas desde aquella primera hoja del diario. El siglo XXI observa a través de la lejanía cómo los dialectos hispanoamericanos se ven irremediablemente condenados a abandonar la casa. Llegará un día en el que habrán conseguido separarse tanto de aquel viejo idioma garabateado por Colón, que darán pie a nuevas lenguas, hijas de un desembarco en el que nadie creyó. Se olvidarán de la vela, el treo y la corda. Del caldillo de congrio, de la Maga y del otro lado del océano. ¿Qué nos quedará entonces? Una lengua madre, el español, que fue testigo de cómo un pueblo crecía allende los mares. Que sea la literatura la que hable.

La crónica de un encuentro

El Inca Garcilaso de la Vega acaba de encontrarse con un lisiado, héroe de la guerra contra el Turco, en el pequeño pueblo de Montilla (Córdoba). El tipo es un simple recaudador de impuestos, pero se ha quedado prendado de las traducciones que el Inca ha publicado de los Diálogos de amor de León HebreoCervantes, el lisiado, no lo sabe, pero el indígena que tiene delante no es un indígena cualquiera. Su padre, gran conquistador, descendía de dos españoles célebres por su notable capacidad literaria: el marqués de Santillana, introductor del soneto en Castilla, y el poeta toledano Garcilaso de la Vega. Por las venas de su madre corría, además, la sangre de Atahualpa, el gran emperador inca. Garcilaso peleaba por hacer valer ese mestizaje no solo racial sino también lingüístico. Para ello viaja por la península ibérica intentando difundir esta idea de igualdad, algo que le traería no pocos problemas.

Incansable, aquel hombre nacido en Cusco publicaría su obra cumbre, Comentarios Reales de los Incas, en Lisboa, allá por 1609. En ella se contempla parte de la grandeza indígena del actual Perú y el efecto que la llegada de los españoles tuvo en su cultura. Entre sus páginas podemos ver cómo alaba al quechua como lengua de uso, utiliza novedosos términos hoy desconocidos como acatanca (escarabajo) y chipana (pulsera) junto a otros que terminarían quedándose para siempre en nuestro imaginario como chili o caymán (caimán). Es el encargado de colocar los primeros puentes. Se despediría de España tras efectuar ciertos movimientos comerciales con otro renovador del lenguaje. Góngora, como Cervantes, también quedó prendado de aquel extraño acento exportado por el primer mestizo espiritual de América.

Al mismo tiempo que el Inca se pateaba Europa reivindicando el orgullo indio, Alonso de Ercilla caminaba al pie de los Andes demandando, esta vez, dignidad para el colono. Cuentan que don Alonso arrancaba cortezas de árbol para poder escribir en ellas la crónica de la guerra entre españoles y mapuches. De aquella crónica salió una composición poética llamada La Araucana, escrita en tres volúmenes (1569, 1578 y 1589). Sus versos describen a la perfección el arte bélico indígena, con varias octavas reales que pasarían a la historia por conformar el primer poema épico culto del Nuevo Mundo. Al narrar los hechos acontecidos durante la batalla, acepta ya americanismos como propios del castellano. Por ejemplo, el término «cacique»:

De diez y seis caciques y señores
es el soberbio Estado poseído,
en militar estudio los mejores
que de bárbaras madres han nacido.

Esa es la gran diferencia con respecto a los Comentarios del Inca. A pesar de que La Araucana ha sido escrita varios años antes, la cercanía con el continente permite que ciertos términos hayan sido masticados por el idioma de los colonos hasta digerirlos para siempre. También se acentúa una cierta uniformidad entre el tono que va asimilando el castellano más norteño del Cusco garcilasista con el recogido por Ercilla en Chile. En cierto modo, el español iba conectando todo el territorio americano: de Lima a La Plata, del Cono Sur a Florida.

Precisamente allí, al norte, los ecos del gongorismo y del conceptismo rebotan sobre una pequeña cama en Ciudad de México. A la moribunda mujer que la ocupa ya se lo habían avisado: «Nueve de cada diez mexicanos se contagian». Poco le importó, sor Juana Inés de la Cruz siguió auxiliando a los enfermos hasta que la epidemia terminó por llevársela también de la pequeña cama una mañana de abril. Atrás queda una extensísima obra formada por comedias, autos sacramentales, sonetos, villancicos, sueños de lo más culterano… Una de las primeras figuras literarias al otro lado del ecuador.

Ella, nacida en una tierra exprimida hasta el tuétano, vivió siempre con un ojo puesto en Europa, empapándose de las corrientes barrocas que allí se gestaban, y con el otro oteando los problemas que azotaban a un continente al que le costaba despertar. Nunca renegó de su pasado, siendo consciente de los motivos que la colonización esgrimió durante años.

Que yo, señora, nací
en la América abundante
compatrïota del oro,
paisana de los metales.

Pero tampoco se olvida de la ascendencia mexicana. De aquellas raíces politeístas que crecieron sobre el dialecto náhuatl.

Nobles mejicanos
cuya estirpe antigua,
de las claras luces
del Sol se origina.

Hasta ahora, tanto el Inca como Ercilla han desarrollado sus publicaciones en Europa, alejándose del ámbito indígena. Son mentalidades españolas tratando el tema colonial a miles de kilómetros de distancia. Sin embargo, sor Juana se va independizando: su vida y sus publicaciones se potencian en América. No obstante, la obra todavía se alimenta del tono que reina en el Viejo Continente. Nadie se atreve, por ahora, a mirar exclusivamente hacia el Nuevo Mundo.

(Detalle) Retrato de sor Juana Inés de la Cruz, Miguel Cabrera, ca. 1750

La crónica de un desencuentro

Durante el siglo XVIII, la relación política entre la península y sus colonias camina por un filo que terminará hiriendo apenas entrado el XIX. Por la América más caribeña circulan entonces unos manuscritos que no se imprimirían hasta muchos años después, pero que relatan una historia que, gracias a estos papelajos y al boca a boca, sería conocida en toda la franja comprendida entre Nueva Granada, Venezuela y Quito. La historia era conocida como El Carnero, y narra la caída de los últimos caciques de Bogotá y Medellín.

La obra de Juan Rodríguez Freyle, el obeso labrador que ideó esta obra mientras hundía en la tierra sus aspiraciones como poeta, no adquiere su fama tanto por la narración de la caída del imperio como por la aparición de numerosas historias cotidianas, en cierto modo picarescas, que muestran cómo el habitante de aquellos páramos, ya firmemente mestizo, se desenvuelve de una manera autónoma con respecto al habitante español «europeo». Costumbres, talante, color de piel… todo lo que rodea al colono ha cambiado y no queda más que exhibir su mezcla, aunque no con demasiado orgullo aún. El Carnero es testigo de ese mestizaje generalizado. Ojo a los matices lingüísticos, ya diferentes a los apreciados en Europa, con términos que rivalizan entre sí:

En diciendo Guatavita era lo propio que decir el Rey, aquello para los naturales, lo otro para los españoles; y la misma razón corría en el Ramiriquí de Tunja. […] había otras con títulos de caciques, […] unos con sobrenombres de ubzaquet, a quien pertenece el nombre de duques; otros se llamaban yuiquaet, que es lo propio que decimos condes o marqueses; y los unos y los otros muy respetados de sus vasallos.

Nótese cómo Freyle intercala los términos castellanos con los autóctonos de manera natural. Pero lo más curioso es que, de entre aquellas costumbres a las que nos hemos referido anteriormente, hay algunas que se adelantan al boom que habría de llegar ya en el siglo XX. Por las páginas de El Carnero aparece un cura que se funde con el demonio para robar el oro indígena o una bruja negra capaz de volar desde la iglesia de las Nieves hasta Monserrate. El imaginario americano, plagado de leyendas, hechizos, mitos y embrujos, va calando en el ánimo del colono.

Pero el siglo XIX avanzaba, demasiado lento para las colonias, quizá. Bolívar y José de San Martín, el libertador del norte y el libertador del sur, se entrevistan en Guayaquil para ponerle la etiqueta de colonia independiente a prácticamente todo el territorio. El lenguaje y las costumbres, como no podía ser de otra forma, también se han independizado. El mestizaje entre lo latino y lo indígena ya es total, el espíritu nacionalista ha calado hondo en los habitantes del continente y esto se ve reflejado en la literatura.

Una de las pruebas de esta independencia, de este mestizaje y de este espíritu nacionalista se encuentra en el Martín Fierro, de José HernándezLeopoldo Lugones llegó a decir que estábamos ante «el libro nacional de los argentinos», tal era la importancia que se le daba a este retrato de la Argentina de la segunda mitad del XIX. Y no es para menos, pues en este poema genial Hernández nos muestra la sociedad más suburbial, plagada de asesinatos, de codicia, de odio. El gaucho ha de convivir en el exilio obligado con las raíces sudamericanas, con los indígenas de la Pampa, con las viejas leyendas. Allí, condenado por sus múltiples crímenes, Martín Fierro exhibe todos los argentinismos y gauchismos que demuestran el distanciamiento en el lenguaje.

Otra vez en un boliche 
estaba haciendo la tarde; 
cayó un gaucho que hacía alarde 
de guapo y peliador; 
a la llegada metió 
el pingo hasta la ramada, 
y yo sin decirle nada 
me quedé en el mostrador.

Por cierto, el Martín Gaucho pasa por ser una de las grandes reivindicaciones americanistas del XIX, un siglo marcado como ya se ha dicho por la ruptura con la soberanía española. José Hernández critica el acercamiento a Europa del presidente argentino Domingo Faustino Sarmiento. La obra pasaría a la historia como un canto al pueblo trabajador, a la raza encargada de labrar los campos y conducir el ganado. De aquellos polvos, por cierto, surgirían buena parte de los lodos políticos que azotarían el continente poco después.

Soy gaucho, y entiéndanlo
como mi lengua lo explica:
para mí la tierra es chica
y pudiera ser mayor;
Ni la víbora me pica
ni quema mi frente el sol.

Una explosión necesaria

Gabriel Garcia Marquez recogiendo el Premio Nobel de Literatura, 1982. Foto: Cordon Press

Enero de 1914. Un viejo alcohólico, de esos que han coqueteado con la locura, relata en un bistró de París su último intento de suicidio. Los jóvenes observan al enfermo detenidamente: es el hombre que ha modificado las leyes del idioma español a través de su poesía. Desde Machado a Eduardo de la Barra. Desde Amado Nervo a Juan Ramón Jiménez. Aquel viejo de sonrisa eclesiástica no ha dejado de ser «el Príncipe».

Rubén Darío habría de marcharse muy poco tiempo después dejando en la memoria de la literatura en castellano su quemadura. El nicaragüense ha renovado el léxico; ha mezclado cultismos con americanismos, castellanismos con arcaísmos. Y no solo afecta al plano del lenguaje, también ha conseguido reconstruir los puentes entre el Nuevo y el Viejo Continente. Por fin las miradas vuelven a cruzarse. Su tierra sigue ahí, a punto de florecer. Él mismo hizo alusión al «movimiento de libertad que me tocó iniciar en América».

Cuando en vientres de América cayó semilla
de la raza de hierro que fue de España
mezcló su fuerza heroica la gran Castilla
con la fuerza del indio de la montaña.

Pocas décadas más tarde, un hombre cruza Los Andes para escapar del gobierno chileno que amenaza con destruirlo. Allí, subido al jumento que habrá de salvarle la vida, dialoga en soledad con su tierra. Es la década de los cincuenta, y ya todo el panorama literario mira hacia ese terreno otrora baldío. América produce y produce. Produce tanto, que pocos años después le otorgaría un Nobel a ese hombre obeso que lucha por llegar al París que había legado Darío al otro lado de las cumbres andinas. Neftalí Reyes, más conocido como Neruda, sabía que aquel premio estaba basado en la mezcla, en siglos de maravillosa fusión. Lenguas, tradiciones, pensamientos, instintos… todo ello se puede admirar en, por ejemplo, una de sus odas.

Ellos, 
los poetas 
de mi pueblo, 
errantes, 
pobres entre los pobres,
sostuvieron
sobre sus canciones 
la sonrisa.

La mecha está prendida. Unos años antes, el cubano Carpentier también ha pisado París, pero, hastiado de no encontrar allí lo que sí ve al otro lado del océano, en el célebre prólogo de El reino de este mundo explica qué es aquello que diferencia a América del resto del mundo. Se encuentra con ello durante un viaje a Haití, y lo define como «real maravilloso». Es un plano entre la realidad y la sorpresa que nunca antes se ha visitado, el germen de la novela que estaba por llegar. En ese plano, lo extraordinario, aquello que tiene capacidad para sorprender, es abrazado con total naturalidad. Lo extraordinario, además, está dentro del alma criolla, en sus creencias, en su espiritualidad. Carpentier termina el prólogo preguntándose: «¿Qué es la historia de América Latina sino una crónica de lo maravilloso en lo real?».

Al calor de esta hoguera prendida por Carpentier bailaron los grandes nombres del siglo XX. BorgesGarcía MárquezOnetti, Vargas Llosa, Asturias, Fuentes, Sabato… La catarata no cesa. El último que dio en la tecla fue otro de sus integrantes, Julio Cortázar: «Lo que me apasiona del fenómeno del boom son dos cosas. Primero, que hemos sido leídos por primera vez por nuestros compatriotas. Y segundo, que, por fin, los españoles nos leen fraternalmente. Después de tantos años de distanciamiento, ahora somos un conjunto».

El diario sigue acumulando páginas desde que aquel octubre renacentista. A esta lengua se arriman, en pleno siglo XXI, un disparo de Bolaño, un antipoema de Parra, una columna de Poniatowska… tan iguales y tan distintos, tan uniformes y tan ricos en matices, tan hispánicos, tan únicos. Mañana escribiremos, quién sabe, la última página.

 

[Fuente: http://www.jotdown.es]

Por Valentim Fagim

Também denominado como evidência suprimida ou incompleta, o cherry-picking define-se, na Wikipédia, como “uma falácia que consiste em citar casos ou dados individuais que parecem confirmar uma determinada posição, ao mesmo tempo em que se ignora uma porção significativa de casos ou dados relacionados que possam contradizer aquela posição”. A leitura do ensaio Assim nasceu uma língua, da autoria de Fernando Venâncio, deixa a sensação, muitas vezes, de que faltam cereijas.

O autor é um linguista, um lexicólogo, e pode ser uma delícia acompanhá-lo quando discorre sobre a história das palavras. Ora, quando sulca mares de natureza social, o ensaio perde rigor e assoma uma vontade de tudo encaixar, mesmo que fiquem cereijas fora da caixa. 

Uma das ideias-força do livro é de que ambas as variedades, a galega e a portuguesa, estão castelhanizadas, portanto @s galeg@s “abraçarem o português seria caírem de uma castelhanização noutra”, porque a sul do Minho existe uma grande quantidade de castelhanismos que teriam entrado nas falas e nas escritas, nomeadamente entre 1400-1750. Afirma, ainda, que os dicionários que seguem o modelo do galego Ilg-Rag não recolhem muitas dessas formas. É o caso, entre outros, de repolhohediondo ou palito. Assim sendo, ambas as variedades, ou línguas, no seu parecer, estão a par nesse aspeto e a estratégia reintegracionista não tem aí muito a reclamar. 

Ora, para que todas as cereijas estejam sobre a mesa, a fim de serem analisadas, conviria fazerem-se duas perguntas: a) que quantidade de castelhanismos estão em uso em Portugal que não o estejam na Galiza? b) qual é o dinamismo do processo de castelhanização em ambos os países?

Se pegarmos na lista de castelhanismos portugueses e procurarmos aqueles que não existem na Galiza, verificamos que são poucos e a maioria é de uso menor em Portugal. Usando uma metáfora matemática, podemos dizer que o castelhanismo de exclusividade portuguesa tende para zero. Ora, na Galiza o processo é outro, muito diferente, quantitativa e qualitativamente. Poucas palavras castelhanas, diferentes das galegas, não aninham nas nossas falas em maior ou menor medida: aier, suerte, hacienda, huelga, jueves, tejemaneje, acera, adiós … não há limite. O castelhanismo de exclusividade galega tende para o infinito.

Repare-se ainda que muitos dos castelhanismos que entram na Galiza são substitutivos. Numa data tão recuada como 1911, o livreiro Eugénio Carré lamentava-se de que palavras como abafaroutono e segunda-feira eram atacadas por não serem galegas mas “lusitanismos”. Quando uma palavra galega não se pode “deduzir” de uma castelhana por serem muito diferentes (por exemplo, segunda-feira/lunes), a forma galega ganha muitas hipóteses de perder uso social. 

A segunda questão tem a ver com a preeminência deste processo. Nas últimas décadas, talvez entrasse nas falas portuguesas palavras ligadas à cultura espanhola (tapa ou calamar, a lula empanada) mas é um processo marginal, à imensa distância da entrada de anglicismos. No caso galego a dinâmica está aberta. Nos últimos séculos, como bem tem vindo a indicar Carlos Garrido, em mais de uma ocasião, a prática totalidade dos novos objetos, que foram criados, denominam-se da mesma forma no nosso país do que em Burgos. Isto é realizado de uma forma inconsciente e só o contraste com o português permite identificar o processo. Eis alguns exemplos de entradas recentes nos dicionários do castelhano europeu, todas elas comuns nas falas galegas: hoja de ruta (portanto folha de ruta), postureo, pantallazo, zasca, escrache, mensajear… Qualquer palavra criada com sucesso na sociedade espanhola vai ser importada nas falas galegas quase no mesmo instante. 

Num quadro, poderia-se sintetizar assim:


 
Galiza Portugal
Castelhanismos “genuínos” Tende ao infinito Tende a 0
Período histórico Aberto 1400-1750

1750 é uma data importante. A partir daí começam a se construir as línguas nacionais. 

Uma pergunta que é preciso fazer: porque @s galeg@s falamos como falamos e escrevemos como escrevemos? Para já, como em qualquer parte do planeta, do ponto de vista da produção linguística recebemos inputs linguísticos e esses inputs condicionam os nossos output, as nossas produções linguísticas, os nossos falares e escreveres. Input é, por exemplo, o programa de rádio que ouvimos enquanto almoçamos, o jornal desportivo que lemos, a série que visualizamos, a conversa com a vizinha, as aulas que recebemos ou o tutorial para arranjar um aparelho eletrónico. Na Galiza, o input em castelhano é hegemónico. Daí, os output. Não tem nada de peculiar, de resto, como sabem os falantes de catalão na França, os de francês no Vale de Aosta ou os de castelhano de Porto-Rico. 

Dado o peso que o galego tem nesta obra é estranho a escassa referência aos usos sociais da língua, por exemplo, para que usamos o galego e para que usamos o castelhano. Neste sentido, a estratégia reintegracionista oferece soluções que não consegue fornecer a estratégia autonomista e, provavelmente, não consiga nunca: sites, textos, audiovisuais, apps, legendagens… Por esta razão, são precisamente @s galeg@s que vivem a sua língua como sendo partilhada com outras nações, as menos expostas ao input castelhano. Por esta razão “social” e polo facto de marcar o português como uma referência de correção, estas pessoas geram textos com menores doses de castelhanização do que aquelas que vivem o galego como sendo uma língua autonómica. Não tem nada de particular, é mecânica, é matemática. 

No entanto, neste aspeto o autor continua a brincar com as cereijas. Em várias páginas, usando um estilo do género Rottenmeier, referencia textos do coletivo lusógrafo galego com interferências do castelhano. Quando finaliza a lista, uma pequena luz de equanimidade parece surgir na sua mente, acabando por reconhecer que os falantes do galego autonomista também criariam texto deste teor. O que se esquece indicar é que no primeiro grupo social estamos perante um erro conjuntural, no segundo já é estrutural. Não é uma diferença menor em termos sociolinguísticos, de facto, avaliar o galego sem uma perspetiva social é o mesmo que não avaliar. 

Quando uma pessoa galega que escreve com a ortografia portuguesa digita “enquanto o saibas, avisa-me” está a cometer um erro mas quer não o sabe, quer o sabe e tivo um lapso. Quando o souber vai tentar não o cometer, com maior ou menor sucesso em função de diferentes variáveis. No segundo caso, na pessoa que usa a ortografia do castelhano, simplesmente… não há erro, não há interferência. Uma tática da estratégia autonomista para o “combate” ao castelhanismo que o autor poderia ter referido é a “naturalização do intruso”. É antiga. Num manual do ILG, de 1974, chamado Gallego 3, ensinava-se que as palavras a seguir eram lusismos (entre aspas aparecem os termos «genuínos»): achar «atopar» xornal «diario» «periódico», termo «término», diabo «diablo», xanela «ventano», isolado «aislado»,  «soio», garavata «corbata», liberdade «libertade», ate «hastra», paixón «pasión», comezar «comenzar», estrada «carretera», coñecer «conocer», cidade «ciudad». Se hoje o panorama é diferente é graças à existência do reintegracionismo. Louvado seja o Senhor!

Já no terreno gramatical o autor afirma: “o futuro do conjuntivo saiu praticamente dos usos galegos” para depois, o que é surpreendente, citar casos de usos errados do mesmo tempo verbal em textos reintegracionistas, o que poderá provocar, se houver vontade, algumas dúvidas: a) se há casos errados, então, talvez, haja casos atinados; e b) se calhar, na Galiza, só os falantes do galego-português usam estas formas. São apenas hipóteses. O que é uma certeza é que se trata de um tempo verbal que não se ensina, via de regra, nas aulas de língua galega, no ensino secundário. 

O do infinitivo flexionado é mais um caso notório, no processo de cherry-picking, onde segundo o autor, nos textos lusógrafos galegos, “é escasso o uso do infinitivo flexionado”. A este respeito já colocara dados estatísticos Paulo Gamalho num artigo onde contrastava os usos deste tempo verbal em meios de comunicação galegos, brasileiros e portugueses. Temos assim uma prova empírica, mas há um recurso racional simples: se os textos em português, orais e escritos, formam parte do quotidiano dos lusógrafos galegos, é expectável surgirem usos de infinitivo flexionado. E, ao contrário, se estes mesmos textos não são comuns aos falantes do galego ilg-rag é difícil que o infinitivo flexionado surja nas suas produções. É mecânica, outra vez. 

Não quero insinuar que não haja vontade de autenticidade na maior parte dos textos em Ilg-Rag; existe esse desejo, mas não na mesma direção e intensidade do que no galego reintegrado. Como escrevia Fernando Corredoira, em 101 Falares com Jeito, “quase tudo pode passar por galego, desde que borrifado aqui e acolá com doses acaídas de remataresesnaquizaresxeitosmálias, e mailos costumeiros xa que logos, que funcionam como mecanismos compensatórios da hibridação linguística, afagando de caminho uma visão particularista e diferencial da língua que tanto nos empobrece e limita”.

Outra carência importante da obra, também no plano social e galego, são as reflexões glotopolíticas. Temos um facto: existem dous modelos de língua para o galego. Um deles é o usado pola administração galega, governada quase sempre por um partido nacional espanhol e um outro, periférico, usado por pessoas e coletivos fortemente empenhados na saúde social da língua. Isto deveria motivar algumas perguntas: porque vigora a norma que vigora? Que grupos sociais apoiam a aproximação ao português? Quais são contrários? Porquê? Quantos anos somamos de política linguística, baseada na estrangeirização linguística da sociedade portuguesa e brasileira? Quais os resultados? Talvez ao leitor português interesse saber que 74% da rapazada entre 5 e 14 anos fala sempre ou basicamente em castelhano e que nos anos vindouros os resultados serão piores porque, como sabemos, não se pode esperar resultados diferentes se sempre fazemos as mesmas cousas.

Na Galiza, há um processo, muito avançado, de substituição e diluição linguística. A língua das crianças tende a ser o castelhano e as falas galegas estão cada vez mais castelhanizadas. Perante esta realidade há pessoas e instituições que desejam mudar o rumo da nossa língua e há, essencialmente, duas estratégias para conduzir este desejo. Uma delas foi implementada nos anos 80 e a ideia chave é que a língua das sociedades portuguesa e brasileira é estrangeira. Um dano colateral desta forma de viver a língua é que o castelhano é imprescindível. Se queremos “resultados diferentes” é o momento de ensaiar com novos ingredientes, como já foi feito pola entidade Apego, virada para o público infantil, recomendando desenhos animados na sua versão brasileira ou portuguesa. Não se trata de trocar A por B, mas de criar um AB poderoso entre iguais. Esse é o desafio do tempo que estamos a viver. E temos pouco tempo.

[Fonte: http://www.praza.gal]

La precisió és un aspecte que hem de protegir si volem mantenir la riquesa semàntica · Veiem deu grups de mots amb unes diferències que cal mantenir

Escrit per Jordi Badia i Pujol

El català, com totes les llengües, té mots de significat semblant, però amb unes certes diferències, de vegades molt petites. La precisió és un aspecte de la llengua que paga la pena de mantenir, com ja vam explicar en un altre article.

Avui veurem deu grups de paraules amb diferències de significat, que sovint són objecte de confusió . Som-hi.

alçada-altura-altitud

Molta gent es pensa que alçada és ‘més català’ que no altura, però no és cert. Tenen significats diferents: específicament, l’alçada (i l’alçària) és una dimensió, aplicable a éssers o objectes; i l’altura, una distància (com l’altitud). 

Aquella esportista fa més de dos metres d’alçada (‘dimensió vertical d’un cos, especialment d’una persona’). Alçària té un significat semblant, però tant s’aplica a persones com a animals i a coses.

Em fa por l’altura. Ara som a l’altura del carrer de Guimerà (‘distància vertical des d’un punt a un altre de referència’). També es pot emprar figuradament, amb el sentit de ‘grau d’identificació o de comprensió’: Crec que no has estat a l’altura de les circumstàncies

Som exactament a 2.000 metres d’altitud (‘distància sobre el nivell del mar’).

aviat-d’hora

No sempre són fàcils de diferenciar, aquests dos mots. Provem-ho:

Aviat haurà passat tot (‘d’aquí a poc temps’ o ‘al cap de poc temps’).

Sí que t’has llevat d’hora. Demà no vinguis d’hora; vine cap a migdia (‘a una hora poc avançada’). 

Aquests són els usos específics de cada mot, però de vegades es barregen.

A més, tinguem present que en alguns parlars aviat també es diu prompte (sobretot al País Valencià) o prest (a Mallorca). I d’hora també es pot dir enjorn (País Valencià) o dejorn (a Mallorca).

desvetllar-revelar

Hi ha molta gent que, per influència del castellà, desvetlla coses que s’haurien de revelar. Vegem-ho amb exemples:

Si no em bec un cafè no em desvetllaré. Quan sento segons quins comentaris se’m desvetlla la curiositat (‘treure la son’ o bé ‘suscitar’).

No ha volgut revelar el secret (‘fer públic’). Amb aquest significat, també podem fer servir destaparFinalment s’ha destapat l’afer.

Aquesta confusió ve de l’evolució de dos mots llatins: el castellà velar és fruit del llatí vigilare (‘vigilar’, ‘vetllar’), però també de velare (‘velar’, ‘cobrir amb un vel’).

donar suport – recolzar

La confusió d’aquests termes ve d’una causa lloable: evitar el castellanisme apoiar. Però convé de diferenciar-ne els significats, perquè allà on el castellà presenta una solució, el català en presenta dues.

Quan vas presentar la proposta, et va donar suport (‘sostenir, fer costat’). 

La biga recolza en aquestes parets. Plegueu les cadires i recolzeu-les a l’armari (‘descansar o fer descansar sobre un suport’). El verb recolzar també té sentit figurat, com a sinònim de fundar-sebasar-seLa sospita recolza en diversos indicis.

De la mateixa manera, hem de distingir els significats de recolzament suportLa biga té un recolzament molt sòlid en aquesta paret. Necessitava el suport de dos terços del parlament.

Per a no errar, podem pensar en una escala i una paret: l’escala recolza en la paret i la paret dóna suport a l’escala.

emprovar-provar-tastar

En castellà, probar té tres significats afins que en català demanen tres mots diferents. Vegem-ho:

De seguida que m’he emprovat aquella brusa m’ha agradat (‘posar una peça de roba per veure si escau’). El lloc destinat a emprovar-se una peça de roba s’anomena emprovador, i no pas provadorVés a l’emprovador del fons i emprova’t aquestes camises.

Abans de comprar-me aquell auto, el vull provar (‘avaluar alguna cosa’ o bé ‘intentar’). 

Si no tastes els espinacs no sabràs si t’agraden (‘apreciar el gust d’un aliment’).

escoltar-sentir

Si els meu avis, nats al tombant del segle XX, poguessin sentir converses del 2020, se’n farien creus, de la confusió que hi ha entre aquests dos verbs. Sou dels qui confoneu escoltar sentir? Doncs penseu en la diferència que hi ha entre veure mirar: per a veure una cosa no cal posar-hi voluntat; per a mirar-la, sí. 

Escolta això que et dic; si no, no te’n recordaràs. Està distret; em sembla que no t’escolta (‘parar atenció per entendre sons’).

No et sento prou bé. Parleu després de sentir el senyal (‘percebre sons per mitjà de l’oïda, sense, necessàriament, posar-hi atenció’).

Fa anys, un col·lega, professor de ciències, em va demanar que li expliqués aquesta diferència. Quan vaig veure que ja gairebé l’havia entesa, li vaig dir: ‘Els nostres alumnes, generalment, ens senten, però molts no ens escolten.’

oïda-orella

Hi ha qui confon l’orella amb el pavelló auditiu i anomena oïda la part interna de l’òrgan. Però això no va així. Parem bé l’orella:

Aquest músic té una oïda excel·lent (‘sentit que ens permet de percebre els sons’). Com que és un sentit, podem fer el paral·lelisme amb vistatacteolfacte… 

Té mal d’orella. Es va fer una lesió a l’orella interna (‘òrgan auditiu’). En aquests exemples, no podem canviar orella per oïda, però, en canvi, el diccionari ens permet d’eixamplar el significat d’orella i envair el d’oïdaTé una orella excel·lent (com també diríem Té un nas molt fi).

perjudici-prejudici

Per la semblança formal, hi ha gent que confon aquests dos termes, de significat ben diferent:

L’incendi ha originat un gran perjudici material. S’exclama dels perjudicis morals que li ha causat la competència (‘dany causat a algú o a alguna cosa’).

Si vols ser imparcial te l’has d’escoltar sense prejudicis (‘opinió preconcebuda d’algú o d’alguna cosa’).

pla-plànol-planell

Ací tenim un cas d’ultracorrecció en cadena. Segons Joan Coromines, vam copiar el francès plant i en vam dir plano. Tot seguit, perquè no semblés castellà, hi vam afegir una ela (plànol). Però com que encara ho semblava, molts en van començar a dir planell. El cas és que planell ja volia dir una altra cosa… Endrecem-ho:

Van instal·lar la tenda en aquell planell (‘terreny pla i elevat’).

Demà em portaran els plànols de la casa nova. Mira bé al plànol per on has de passar (‘mapa o dibuix d’una superfície, un edifici, etc.’).

En compte de plànol també podem dir pla. De fet, l’Enciclopèdia Catalana dóna prioritat a pla (com havia fet Pompeu Fabra) i deixa plànol com un sinònim complementari (en segon pla). El diccionari de l’Institut ho fa a l’inrevés.

tràfec-tràfic-trànsit

Aquestes tres paraules tenen significats acostats, però no iguals. Parem-hi esment:s

Tinc la mainada malalta: quin tràfec! A l’estiu els tràfecs diaris són més passadors (‘afer que porta molta feina o molts maldecaps’).

L’han detingut per tràfic de droga. Ha augmentat el tràfic de productes agrícoles entre aquests dos països (‘comerç, intercanvi de mercaderies’).

El primer de setembre el trànsit torna a ser normal (‘pas de vehicles o de persones per una via pública’). El doctor Gabriel Bibiloni defensa que, amb aquest significat, també es pugui fer servir tràfic, en concordança amb la major part de llengües de l’entorn.

De dubtes de precisió, n’hi ha molts més. Un altre dia hi tornarem.

[Font: http://www.vilaweb.cat]

Dourada, ourizo, rodaballo. Nécora, voandeira ou rosca. A lectura do Dicionario da Comida Galega, de Xavier Rodríguez Baixeras, produce fame, mais tamén ten a capacidade de saciar a sede de coñecemento, pois nas súas 590 páxinas combina os datos sobre alimentación e gastronomía coa erudición filolóxica e a historia, ofrecendo así un produto de dimensións monumentais que redescobre clásicos como Cunqueiro e compila nun só volume a milenaria cultura arredor da cociña galega.

Tapa do volume editado por Aira e Engaiolarte. (E.T.)

Por HÉCTOR PENA

Existe a crenza popular de que na Galiza existen máis de cen palabras para denominar a choiva e as súas distintas variantes, algo que quedou confirmado hai uns anos  por un estudo de Elvira Fidalgo, catedrática de Filoloxía da Universidade de Santiago.

Mais se de algo saben as galegas e os galegos, ademais que da auga que cae do ceo -coa excepción de Compostela, onde os picheleiros aseguran que chove “de abaixo para arriba”- é de papar, de galdrumar, de comer.

Por iso, do Cebreiro a Fisterra e de Estaca de Bares a Arbo, a xente sabe que conta cun idioma que lle permite escoller entre máis de dez palabras distintas para pedir algo tan básico como un prato de recortes de porco fritos e prensados aos que algúns chaman rixóns, e outros richós, roxois, roxós, rinchóns, rexós, richóns, roxóns, rinchós ou roxois. Algúns incluso, por se non tivesen dabondo onde escoller, recorren ao castelanismo chicharrón ou a castrapear co seu plural, chicharróns.

Toda esa riqueza filolóxica e gastronómica está agora compilada nunha obra que promete ser un dos agasallos estrela deste Nadal, o monumental Dicionario da Comida Galega: do Abadexo á Zorza, escrito por Xavier Rodríguez Baixeras e editado en comandita por Aira Editorial e Engaiolarte.

Máis que un dicionario

Son 590 páxinas a toda cor as que integran este volume que, do A ao Z, recolle miles de termos relacionados coa cociña e os alimentos do país, todos e cada un deles apoiados por fontes literarias e científicas. De feito, o seu autor aclara para Nós Diario que “máis ca un simple dicionario, o libro é un dicionario enciclopédico, pois non se dá só a definición da palabra, senón un artigo enteiro ao respecto, documentado en libros de historia e literatura”.

Unha das máis xocosas é a que inclúe na entrada que dedica ao porco teixo, un animal que non adoita ser incluído na lista dos “comestíbeis”, máis iso non foi un obstáculo para Álvaro Cunqueiro, ilustre gastrónomo, que como afirma na cita que recolle Rodríguez Baxeiras, recoñece telo papado, mais atopado “indixesto”, polo que recomenda “adubalo” e sometelo a “unha longa cocción”.

O autor de Merlín e familia i outras historias, tan conservador como era nalgúns aspectos, móstrase liberal de todo no gastronómico, pois o Dicionario da Comida Galega tamén revela o moito que gozaba –“cousa boa!”- cun bo anaco de empanada de papuxas, un pequeno paxariño hoxe en perigo de extinción.

“Estas referencias -explica César Lorenzo Gil, director de Aira Editorial- fan que o libro destaque tamén polo seu valor filolóxico, o que invita non só á consulta para saber máis das luras ou do cocido, por exemplo, senón a abrilo ao chou e quedar embobabo aprendendo, deixándose levar en calquera das súas páxinas polo mundo de implicacións históricas e culturais que se relatan arredor dun peixe ou unha sobremesa como a rosca”.

15 anos no forno

As orixes deste proxecto sitúanse hai 15 anos, segundo apunta Xavier Rodríguez Baxeiras: “En 2005 comecei a escribir, pero non de forma continuada, en parte porque era un proxecto propio e non un encargo dunha editorial, e por tanto sen garantía de poder publicalo algún día”.

O editor César Lorenzo achega o seu punto de vista engadindo que todo parte dun “encontro casual” entre o autor e Xan Carballa, de Engaiolarte, que co tempo acabou concretándose logo dun segundo encontro, tamén fortuíto, no Culturgal de 2017.

A colaboración entre dúas editoriais para lanzar un volume conxuntamente é unha rara avis no mundiño editorial que Rodríguez Baixeiras considera “extraordinario” que se levase a cabo, e máis “neste no noso país, no que cada un vai pola súa conta”.

Esa cooperación para que o Dicionario da Comida Galega puidese ver a luz non se limitou a de Aira e Engaiolarte, pois ambas as dúas editoriais galegas implicaron todo un exército de empresas e institucións para conseguir que un libro cuxo custo lóxico debería dispararse por enriba dos 100 euros se poida atopar nos estantes das librarías de todo país a só 47,40.

O responsábel de Aira conta a Nós Diario o “agradecemento” que sente cara empresas como Conservas Albo, Gadis, Coren, Terras Gauda ou Feiraco e institucións como a Deputación de Lugo, o Concello de Santiago, Ternera Gallega ou Galicia Calidade por facer posíbel que a obra fose unha realidade, mais láiase de non contar “coa axuda daquelas institucións que máis lle acaen”.

“Política Lingüística non colaborou, e polo tanto nada que teña que ver coa Consellaría de Cultura participou neste proxecto, non lles interesou. E foi unha pequena decepción, pois en Euskadi, por exemplo, o propio lehendakari seguro que apoiaría o primeiro este proxecto, mais estou moi contento polo apoio das outras institucións e empresas que desde o principio estiveron moi implicadas para que unha obra destas características estea na rúa”, conclúe.

 

[Fonte: http://www.sermosgaliza.gal]